YAŞLILIK, EVDE SAĞLIK HİZMETLERİ VE SAĞLIKLI YAŞ ALMA POLİKLİNİĞİ

Bir canlının doğum anından itibaren geçen vakte “yaş” denir. Bu kavram hem canlı varlıklar hem de bir kurum, kuruluş ve sistem gibi olgular için de kullanılabilmektedir. Yaşlılık, canlıların biyolojik fonksi- yonlar açısından erişkin konuma vardıktan ve fertil dönemi sonlandıktan sonra ölüme kadar geçen zaman dilimindeki değişim ve dönüşüm sürecidir. Yaşlılık, genellikle kronolojik, biyolojik, psikolojik, sosyolojik ve toplumsal yaşlanma olarak farklı biçimlerde tanımlanmakta olup en yaygın takvim yaşına göre yapılan kronolojik yaşlanma tanımıdır. Dünya Sağlık Örgütü, 65 yaş ve üzerini yaşlı olarak kabul ederken Birleş- miş Milletler, 60 yaş ve üzerindeki kişileri yaşlı olarak değerlendirmektedir. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre yaşlılık, çevresel faktörlere uyum sağlama kabiliyetinin azalmasıdır. Bir toplumda 65 yaş ve üzeri nüfusun çocuk ve genç nüfusa oranla artmasına göre toplumların yaş sınıflaması yapılmakta; 65 yaş ve üzeri nüfu- sun toplamdaki payı %7-10 ise yaşlı nüfus, %10’dan fazla ise çok yaşlı nüfustan bahsedilmektedir. 65–74 yaş arası bireyler ‘genç yaşlı’, 75–84 yaş arası bireyler ‘orta yaşlı’, 85 yaş ve üstü bireyler ise ‘yaşlı yaşlı’ olarak tanımlanmaktadır. Türkiye’de 65 yaş ve üzeri yaşlı nüfusun toplam nüfusa oranı 2017’de %8,5 iken, 2022’de %9,9’a yükselmiştir. Bu da ülkemizi yaşlı nüfusa sahip ülkeler sınıfına koymaktadır. Dünya Sağlık Örgütü, dünyada 2019’da 60 yaş ve üzeri insan sayısının bir milyar olduğunu, bunun 2030’da 1,4 milyar, 2050’de ise 2,1 milyar olacağını açıklamaktadır. Bütün dünyada 80 yaş ve üzeri insan sayısının 2020-2050 yılları arasında üçe katlanarak 426 milyon olması öngörülmektedir. 2017’de en yüksek yaşlı nüfus oranlı ülkeler sırayla %32,2 ile Monako, %27,9 ile Japonya ve %22,1 ile Almanya olmuştur. Yaşlı nüfus artışının önümüzdeki yıllarda da devam edeceği ve 2030’da 60 yaş ve üzeri bireylerin dünya nüfusunun %16,5’i kadar olacağı öngörülmektedir. Ülkemizde Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre 2023’de %10,2 olan yaşlı nüfus oranının 2060’da %22,6 ve 2080’de %25,6’ya yükseleceği öngörülmektedir. Doğumdan itibaren beklenen hayat süreleri 2021-2023 yıllarında erkeklerde 74,7 yıl, kadınlarda 80 yıl olarak belirlenmiştir. Yaşlılık; kronolojik, biyolojik/bireysel, psikolojik, sosyolojik ve toplumsal yaşlanma olarak farklı şekillerde sınıflandırılmaktadır. Yaşlılık ilk kez kronolojik olarak Dünya Sağlık Örgütü tara- fından 1963’de sınıflandırılmış ve 60 yaş üzeri bireyler yaşlı olarak kabul edilmiştir. Ancak Dünya Sağlık Örgütü 35 yıl sonra, 1998’de yaşlılık sınıflandırmasını revize ederek 65 yaş ve üzeri bireyleri yaşlı olarak kabul etmiştir. Yaşam süresinin artışı, günümüzde büyük başarı olarak görülse de daha yüksek sayıda yaşlı bireye uygun sağlık bakımının, uygun ortam ve koşullarda sağlanması önemli güçlükleri de beraberinde getirmektedir. Yaşın ilerlemesiyle beraber birçok yaşlı insan, fonksiyonel gerileme, özgürlük kaybı, hastane yatışı veya yatılı bakım kabulü, erken ölüm gibi problemlerle karşı karşıyadır. Yaşlılıkta genellikle; görme sorunları, kardiyovasküler hastalıklar, osteoartrit, işitme kaybı, kronik obstrüktif akciğer hastalığı, sırt, bo- yun ağrısı, depresyon diyabet ve demans görülmektedir. 2010’da yayınlanan “Sağlık Bakanlığınca Sunulan Evde Sağlık Hizmetlerinin Uygulama Usul ve Esasları Hakkında Yönerge” ile kamu kurum ve kuruluşla- rında Evde Sağlık Hizmetleri (ESH) verilmeye başlanmıştır. Sağlıklı yaş alma için temel belirleyici unsur- lar; fiziksel aktivite, beslenme, yaşam boyu öğrenme, kişisel farkındalık, bakış açısı ve tutum, inanç, sosyal destek, ekonomik güvenlik, topluluk katılımı ve bağımsızlık olarak bildirilmiştir. Evde Sağlık Hizmetleri; kronik veya malign hastalıklar sebebi ile yatağa veya eve bağımlı duruma gelmiş hastaların ev ortamında muayene, tetkik, tedavi ve rehabilitasyon hizmetlerini profesyonel bir sağlık ekibinden edinmesi olarak tanımlanmıştır. Sağlık Bakanlığı, Anayasa ve 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Kanunu kapsamında, yaşlılık nedeniyle sağlık hizmetlerine ulaşmada güçlük yaşayan bireyler için, koruyucu sağlık hizmetlerini ihtiva eden medikal bakım hizmetlerinin izlenmesi ve koordinasyonu maksadıyla Sağlıklı Yaş Alma Merkezle- ri’nin kurulması ve hizmet sunmasını uygun bulmuştur. 80 yaş ve üzeri yaşlı kişilerin sağlık hizmetlerine ulaşmasını kolaylaştırmak, evlerinde ve yerlerinde medikal bakım gereksinimlerini belirleyip desteklemek, uzaktan sağlık hizmetleriyle muayene ve danışmanlık sunmak, hastaneye ulaşımı ve hastane içindeki tıbbi bakımı koordine etmek maksadıyla Sağlıklı Yaş Alma birimlerinin kurulması 30 Mart 2023’de yayımlanan genelge ile karara bağlanmıştır. Sağlıklı Yaş Alma Merkezlerinde 80 yaş üzeri tüm bireylere hizmet veri- lerek hem evde muayene, tetkik, izlem ve rehabilitasyon hem de sağlık tesisinde hizmet koordinasyonu amaçlanmaktadır. Sağlıklı Yaş Alma birimleri, Evde Sağlık Hizmet birimleriyle beraber çalışır; 80 yaş üzeri yaşlıyı evinde ziyaret eder. Bu ziyarette saha hekimi tarafından gerekli muayene yapılır ve gerekirse tedavisi düzenlenir. Yaşlı bireyin hastalığı ileriyse hastaneye nakledilir.