Kalıtımın Kromozomal Temeli

Kromozomlar, DNA’nın proteinlerle birlikte katlanarak oluşturduğu ve genetik bilginin yavru hücrelere ve gelecek nesillere aktarılmasını sağlayan yapılardır. İnterfaz nukleusunda gevşek kromatin iplikleri olarak gözlenirken mitozda kısalıp kalınlaşmaya başlar ve metafazda en kompakt şekli alırlar. Bu evrede hücrede koyu boyanan oluşumlar olarak gözlenirler ve mikroskopta incelenmeye uygun olurlar. Kromozomların yapısı, özellikleri, kalıtım ve hastalıklarla ilişkilerini inceleyen genetik dalına sitogenetik adı verilmektedir. Kromozom sayısı ve morfolojik yapısı her canlı türünde farklıdır ve kendine özgüdür. Kromozomlar, germ hücreleri dışındaki hücrelerde 2n ile sembolize edilen iki kromozom seti olarak (diploid), germ hücrelerinde tek set (n; haploid) olarak bulunur. İnsanda 23 çift (2n=46) kromozom bulunur ve biri anneden, diğeri babadan kalıtılan bu kromozom çiftlerine homolog kromozomlar, bir bireyin sahip olduğu kromozom sayı ve yapısına da karyotip adı verilir. Kromozomların analiz edilebilmeleri için canlı ve bölünen hücreler gereklidir. Direkt veya kültür yöntemleri kullanılarak elde edilen metafaz kromozomları farklı bant yöntemleriyle boyanır ve her kromozomun kendine özgü bir bant deseni oluşur. Bu bant desenleri incelenerek kromozomlardaki anomaliler saptanabilir. Kromozom anomalileri, sayı ve yapı anomalileri olarak iki gruba ayrılır. Sayı anomalileri, bir veya birkaç kromozomun artışı veya kaybı şeklinde (anöploidi) olabileceği gibi, haploid setin katları şeklinde de değişim gösterebilir (öploidi). Anöploidiler en sık görülen kromozom anomalileridir ve tek bir kromozomun artışı trizomi, kaybı monozomi olarak adlandırılır. Kromozom yapı anomalileri, kromozomlarda oluşan kırılmalar ve yeniden düzenlenmeler sonucu oluşur ve dengeli ve dengesiz anomaliler olarak iki sınıfa ayrılır. Dengeli kromozom anomalileri, translokasyon, inversiyon gibi, genetik materyal miktarında değişime yol açmayan yeniden düzenlenmelerdir ve çoğu zaman fenotipi etkilemez. Dengesiz anomaliler ise kromozom materyalinde kayıp veya artışa yol açan anomalilerdir ve gen dozaj değişikliğine neden oldukları için fenotipi etkiler ve artan veya azalan kromozom bölgesine göre hafif veya ağır anomalilerle sonuçlanır. Delesyon, duplikasyon, izokromozom, halka ve disentrik kromozomlar dengesiz anomalilerdir.