Âlûsî’nin (1802-1854) Neşvetü’l-Müdâm Fi’l-‘Avdi İlâ Medîneti’s-Selâm’ında Edebî Sanatlar: Amasya Ziyareti Örneğinde

Edebî sanatların yoğun olarak kullanıldığı ve nesir olarak yazılan pek çok eser Arap edebiyatı tarihi boyunca zevkle okunmuştur. Nesir türü edebî eserler arasında seyahatnâmeler de yerini almıştır. Müfessir Ebu’s-Senâ Şehâbeddîn Mahmûd el-Âlûsî de seyahatnâme telif edenlerdendir. O, 1851 yılında Bağdat’tan İstanbul’a gidişinde ve 1853 yılında İstanbul’dan Bağdat’a dönüşünde kaleme aldığı iki seyahatnâmesinde, yolculuğu boyunca yaşadıklarını edebî bir dille anlatmıştır. İstanbul’dan Bağdat’a dönüş yolunda yazılan ve çeşitli edebî sanatların kullanıldığı eserlerden biri olan Neşvetü’l-müdâm fi’l-‘avdi ilâ Medîneti’s-Selâm’da yer alan sanatlarla ilgili şimdiye kadar Türkiye’de ayrıntılı bir çalışma yapılmamıştır. Bu nedenle çalışmada, eserin Amasya tasvirine ayrılan kısmı örneklem olarak seçilmiş ve edebî sanatlar açısından incelenmiştir. Araştırmanın amacı Âlûsî’nin bir Osmanlı şehri olan Amasya üzerinden belâgat örneklemelerini çözümleyip, aynı zamanda Amasya şehri ve uleması ile ilgili verdiği ayrıntılı anlatımında tespit edilen teşbîh, istiâre, tıbâk, seci, cinâs ve iktibâs gibi edebî sanatları yansıtmaktır. Makalenin hedefi 19. yüzyıldaki bir seyahatnâme özelinde dönemin nesir diline ve edebî zevkine ışık tutmaktır. Çalışmada esas alınan yöntem nitel çözümleme, yani metin merkezli inceleme, veri analizi yöntemidir. Bir cümlede birden çok sanat yer alabildiğinden ve cümleleri sanatlara göre ayırmak güç olduğundan, metinde yer alan sanatlar önce bir başlık altında verilmiştir. Sonrasında metindeki cümlelerde bu sanatlar tespit edilip tahlil edilerek Türkçe’ye aktarılmış, böylece daha fazla edebî metnin dilimize kazandırılması amaçlanmıştır. Çalışmada varılan sonuç: el-Âlûsî’nin Amasya anlatımında teşbîh, istiâre-i mekniyye, mutarraf seci, mütevâzi seci, cinâs-ı tâm, cinâs-ı gayr-i tâm, tıbâk ile Kur’ân’dan, meselden ve beyitten iktibâs olmak üzere 101 edebî sanatlı örnek bulunduğudur.