Amasya II. Bâyezid Külliyesi’nin 1598 Depreminin Ardından Onarımına İlişkin Faaliyet Analizi

Vakıf sisteminin temel şartlarından biri olan ebedilik ilkesi, vakıf kurumlarının ilelebet yaşamalarını ve üstlendikleri hizmetlerinin devamlılığını teminat altına almayı amaçlamaktadır. Bu ilke, amacın gerçekleşmesini sağlayacak hukukî, idarî ve malî bir mekanizmanın varlığını zorunlu kılmaktadır. Osmanlı Devleti’nde söz konusu mekanizma vakıfların kuruluş senedi ve tüzüğü niteliğinde olan vakfiyelerde oluşturulmaktaydı. Sultan II. Bâyezid, Amasya şehrinde yaptırdığı külliyenin 1496 yılında tanzim ettirdiği vakfiyesinde külliyenin ebedî olarak yaşamasını sağlamak amacıyla gerekli hukuki, idari ve finansal altyapıyı kurmuştu. Bu tedbirler sayesinde külliye doğal ve beşeri faktörlerden kaynaklanan hasarların onarılmasıyla asırlarca ayakta kalmayı başarmıştır. Sultan II. Bâyezid Külliyesi, 1598 yılında Amasya’da meydana gelen ve bölgeyi ciddi şekilde etkileyen depremlerden biri sonucunda ağır hasar almıştı. Söz konusu deprem külliyenin tarihindeki en yıkıcı doğal afetlerden biri olarak değerlendirilmiştir. Birinci derece deprem kuşağında yer alan Amasya'da gerçekleşen bu depremin şiddeti sekiz olarak kaydedilmiş, ayrıca yaklaşık bir metre yüksekliğinde tsunami meydana geldiği kayıtlara yansımıştır. Depremin yıkıcı etkisi Amasya şehrini adeta harabeye çevirirken, şehrin önemli yapılarından olan Sultan II. Bâyezid Külliyesi de ciddi ölçüde zarar görmüştür. Bir selâtin külliyesi olması hasebiyle, söz konusu yapı yalnızca mimari bir eser değil; aynı zamanda çeşitli dinî, sosyal, eğitsel ve kültürel hizmetleri üstlenen bir merkez konumundaydı. Bu sebeple, külliyenin üstlendiği işlevleri sürdürebilmesi için hasarın ivedilikle giderilmesi büyük önem arz etmekteydi. Bu doğrultuda, payitahttan külliyedeki hasar tespitinin yapılması ve gerekli onarım çalışmalarının başlatılmasına yönelik karar kısa sürede alınmıştı. Külliyenin aldığı hasarların tespiti ve onarılması için yapılan çalışmalar vakıf muhasebe defterlerinde detaylı bir şekilde kaydedilmiştir. Bu çalışma Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivi Başkanlığı Osmanlı Arşivi’nin, Maliyeden Müdevver Defterleri (MAD.d. No. 5279) ve Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri tasnifi (TS. MA. d. No. 1301) ile Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi Defterleri’nden (No. 1381) elde edilen vakıf muhasebe kayıtlarına dayanmaktadır. Söz konusu kayıtlar ışığında külliyenin onarım aşamaları ve maliyetinin incelenmesinin yanı sıra burada çalışan meslek grupları ve bu meslek grupları arasında yer alan personelin çalışma süresi, aldığı günlük ücreti; kullanılan malzemelerin türü, ölçüsü/miktarı ve maliyeti tespit edilmiştir. Tespit edilen veriler grafik ve tablolar halinde ilgili başlıklar altında sunulmuştur. Bu çalışma, bir vakıf kurumu olan Sultan II. Bâyezid Külliyesi’nin onarım ve tamir süreçlerini incelemenin yanı sıra işçilik ücretleri, yapı malzeme çeşitleri, kullanılan ölçü birimleri ve fiyatları üzerinden dönemin ekonomik ve sosyal yapısını anlamayı amaçlamaktadır.