HOCA DEHHÂNÎ DÎVÂNI'NDA DUYGU BİLDİREN DEYİMLER

Bir toplumun ortak kültürel birikimini yansıtan kalıplaşmış ve mecaz ağırlıklı ifadeler olan deyimler, duygu ve düşüncelerin etkili biçimde aktarılmasında önemli bir işleve sahiptir. Mental fiiller konusunun bir alt başlığı olarak ele alınan duygu fiilleri ise, bireyin iç dünyasını ve ruh hâlini doğrudan yansıtan sözcüklerdir. Deyimler çekime girerek fiil biçiminde kullanılabilmeleri sebebiyle Türk dil bilgisi kitaplarında birleşik fiiller içerisinde yer almıştır. Deyimleşmiş birleşik fiiller olarak adlandırılan bu yapılar, yapı bakımından birleşik fiil kuruluşuna uygun olmakla birlikte, deyimi oluşturan sözcüklerin gerçek anlamın dışına çıkıp mecaz anlam kazanmaları yönüyle anlam bakımından birleşik fiillerden ayrılırlar. Bu çalışmada, Hoca Dehhânî Dîvânı’nda yer alan duygu bildiren deyimlerin tespiti amaçlanmıştır. Bu doğrultuda, öncelikle deyimler ve duygu fiilleri kuramsal olarak ele alınmış; ardından Dîvân taranarak duygu bildiren deyimler tespit edilmiştir. Araştırmada üzüntü/sıkıntı, nefret ve öfke, memnuniyetsizlik, memnuniyet/mutluluk, korkma/ürkme/çekinme, coşku ve heyecan, sevgi, utanma ve çekinme, pişmanlık, merhamet ve acıma, cesaret, beklenti, umutsuzluk ve kınama/ayıplama olmak üzere on beş temel duygu kategorisi belirlenmiş; bu duyguları ifade eden toplam seksen dört deyim tespit edilmiştir. Dîvân’da en çok üzüntü ve sıkıntı duygusunu ifade eden deyimlerin yer aldığı saptanmıştır. Ayrıca, tespit edilen deyimlerin önemli bir kısmının günümüzde aynı biçimde ya da kısmen değişerek kullanılmaya devam ettiği, bir kısmının ise kullanımdan düştüğü görülmüştür. Tespit edilen deyimlerin büyük çoğunluğu oluşum bakımından birleşik fiil yapısında olmakla birlikte, bu yapı dışında oluşmuş deyim örneklerine de rastlanmaktadır.