GENÇ’İN (GENC/GİNC) TARİHİNE DAİR YENİ TESPİTLER

Arşiv belgelerinde Genc, Ginc, Gence veya Genç şeklinde karşımıza çıkan Bingöl’ün Solhan ilçesine bağlı Kale Köyü, Osmanlı’nın Doğu Anadolu’ya hakim olduğu Çaldıran Savaşı’ndan sonra bir idarî birim olan sancak merkezi şeklinde tanzim edilmiştir. Murat Nehri kıyısında bulunan Genç, inşa edilen barajlar ile birlikte sular altına kalmıştır. Baraj inşaatından önce Murat Tepe’de yapılan arkeolojik kazılarda Orta Demir Çağı, Erken Demir Çağı, Erken Tunç Çağı’na ait önemli bulgulara rastlanılmıştır. Asur, Pers, Büyük İskender, Roma, Bizans ve Sasanîler gibi uygarlıkların hakimiyeti altında kalan Genç’in, Iyad b. Ganm’in 638’de Amid dağlarının kuzeyinde bulunan Cebel-i Cur’u (Çapakçur) ele geçirmesinden sonra Müslümanların kontrolüne geçtiği anlaşılmaktadır. Daha önceleri Bizans-Sâsânî devletlerinin mücadele sahası olan Genç, Iyâd b. Ganm’in fethinden sonra Müslüman-Bizans hudut hattını oluşturmuştur. Selçuklu birliklerinin 1049’da Haşdiank’a (Bingöl) akınlar düzenledikleri sırada Genç’in de bu saldırılardan etkilenmiş olması muhtemeldir. Bu tarihten sonra Selçuklu-Bizans rekabetine sahne olan Genç ve çevresi, 1104’ten itibaren Artuklularının kontrolüne geçmiştir. Müteakiben Zengiler, Eyyûbîler, Harezmşahlar, Moğollar, Anadolu Selçukluları, Akkoyunlular, Karakoyunlular ve Safevîler gibi güçlerin değişik fasılalarla yönettikleri Genç, 1514’te Çaldıran Savaşı ile Osmanlılara bağlanmıştır. Osmanlılar, Genç’i hükümet ve yurtluk-ocaklık sancak şeklinde düzenleyerek şehrin başına da Süveydî beylerini tayin etmişlerdir. Farklı bir idarî birim olarak oluşturulan bu sancakta yarı müstakil olan Süveydî beyleri 1878’e kadar bölgenin idaresini üstlenmişlerdir. 1878’de Bitlis Vilayeti’ne bağlanan Genç’in merkezi coğrafî, siyasî ve askerî sebeplerden dolayı 1887’de Arduşin’e, 1918’de de Diyârbük (Sürekli) veya Darayeni olarak bilinen bugünkü yerine nakledilmiştir. Bu çalışmada, Genç’in başlangıçtan Cumhuriyet dönemine kadar uzanan tarihsel geçmişinin ortaya çıkarılması amaçlanmıştır.