Między oryginalnością a konwencją. O leksyce powieści bałkańskich Teodora Tomasza Jeża

Niniejsza monografia jest rezultatem refleksji nad warstwą leksykalną powieści bałkańskich Teodora Tomasza Jeża, wyodrębnionej z grupy dwunastu utworów, składających się z tekstów artystycznych o zbliżonej tematyce i należących do tego samego gatunku, a zatem reprezentujących podobne wzorce językowo-stylistycznie: „Szandor Kowacz”, „Asan”, „Uskoki”, „Narzeczona harambaszy”, „Dachijszczyzna”, „Zarnica”, „Słowiański hercog”, „Rotułowicze”, „Lat temu dwieście”, „W zaraniu”, „Miłość w opałach” i „Rycerz chrześcijański”. Bogactwo utworów pozostawionych przez pisarza skłania do zastanowienia się, jakiego rodzaju słownictwa używał w badanych tekstach, czy w kolejnych utworach zachodzą zauważalne przemiany w jego użyciu i czy można określić preferencje autora w jego doborze. Uchwycenie stabilności i zmienności słownictwa powieści T.T. Jeża, w świetle ogólnej charakterystyki zbioru i poszczególnych utworów, było możliwe z wykorzystaniem statystycznych badań leksykalnych i metody lingwistycznej w terenie. Praca składa się zasadniczo z trzech części. W pierwszej przedstawiono tło materialne pracy i jej metodologiczną charakterystykę, a także informacje niezbędne do zrozumienia problematyki poruszanej w niniejszej rozprawie. Analiza struktury językowej tekstu jest niemożliwa bez choćby naszkicowania ogólnych odniesień kulturowych. Dlatego też przedstawiono biografię autora, uwzględniając okoliczności, które wpłynęły na powstanie analizowanych powieści, tj. osobiste doświadczenia pisarza podczas podróży po Bałkanach. Zwrócono również uwagę na jego miejsce w tradycji polskiej powieści historycznej i jego wkład w rozwój gatunku. Ostatni fragment pierwszej części poświęcony jest wątkom orientalnym i południowosłowiańskim obecnym w twórczości T.T. Jeża, poza prozą. Część druga składa się z analizy leksyki poszczególnych powieści południowosłowiańskich z perspektywy kontrastowej. Na podstawie danych uzyskanych na podstawie charakterystyki ilościowej stwierdzono, że utwór „Szandor Kowacz”, rozpoczynający cykl powieści południowosłowiańskich, charakteryzuje się wieloma cechami. Pod względem (objętość słownika, w tym procentowa; średnia frekwencja haseł; bogactwo ilościowe i oryginalność słownictwa) charakteryzuje się lepszymi parametrami niż porównywane z nim teksty. Charakteryzuje się również znaczną liczbą rzadkich leksemów. Wyniki te znajdują uzasadnienie w rozwoju warsztatu pisarskiego T.T. Jeża, a także w tematyce powieści. Z uwagi na fakt, że jest to pierwsze dzieło T.T. Jeża o tematyce bałkańskiej (mimo pewnych wątpliwości z tym związanych), praca pisarza nad tym tekstem nie podlegała takim tekstotwórczym, automatycznym zabiegom, jak w przypadku kolejnych powieści. Badania wykazały również (objętość słownika, bogactwo ilościowe słownictwa, koncentracja tekstu), że utwór „W zaraniu” charakteryzuje się niskim bogactwem słownictwa i mniejszym zróżnicowaniem leksyki w stosunku do porównywanych tekstów. Powieść tę charakteryzuje się również wyższym odsetkiem czasowników niż rzeczowników w tekście oraz najwyższym spośród analizowanych tekstów nasyceniem zaimków. Uzyskane wyniki wskazują zatem, że utwór ten ma silniejszy charakter dialogiczny niż pozostałe. Ponadto zauważono, że większość analizowanych powieści (8 z 12) mieści się w granicach koncentracji charakterystycznych dla tekstów pisanych. Jednak wysoka wartość tego wskaźnika wskazuje na podobieństwo tych utworów do tekstów mówionych, co potwierdza narracyjny charakter ich autora. Narracyjny charakter wypowiedzi T.T. Jeża potwierdza również formułkowe użycie liczebników (użycie liczebnika jeden w znaczeniu „pewien”, typowe dla tekstów mówionych). Ostatni fragment drugiej części dotyczył porównania uzyskanych wyników z danymi uzyskanymi przez S. Borawskiego w zakresie listów. Porównanie to miało na celu wykazanie, czy leksyka T.T. Jeża używana w celach artystycznych jest tożsama ze słownictwem używanym w korespondencji prywatnej, czy też się od niej różni, w jakim stopniu stanowi międzygatunkowe centrum idiolektu pisarza, a w jakim stopniu jest uwarunkowana przyjętym schematem gatunkowym. Pomimo zaobserwowanych różnic (różnice w użyciu słownictwa jawnego, zwłaszcza przymiotników, przysłówków, rzeczowników i czasowników, wynikające z odmiennego charakteru wypowiedzi), można zauważyć, że słownictwo używane przez Jeża w celach artystycznych nie różniło się drastycznie od słownictwa używanego w prywatnej korespondencji pisarza z Julianem Łukaszewskim. Należy to zapewne tłumaczyć faktem, że oba gatunki dotyczą odmiany pisanej. Ponadto, w przypadku fikcji, zbadano jedynie słownictwo najpowszechniejsze, tj. kategorię charakteryzującą się dużą powtarzalnością. Część trzecia poświęcona została charakterystyce wybranych grup leksykalnych: leksyki egzystencjalnej i turkemizmów. Analiza wykazała, że pisząc kolejne powieści, T.T. Jeż nie tylko posługiwał się specyficznym słownictwem, ale także je modyfikował, wprowadzając nowe jednostki leksykalne. W każdej z powieści znajdziemy hapax legomenon. Najbardziej nasycone bardzo rzadkim słownictwem są języki: „Rycerz chrześcijański”, „Asan” i „Dachijszczyzna”. W przypadku pierwszego dzieła jest to motywowane jego długością, a w przypadku dwóch pozostałych: konkretną tematyką („Asan” to rodzaj manifestu, w którym autor artykułuje swoje przekonania na temat mającego wkrótce wybuchnąć powstania) oraz konkretnymi wyborami językowymi i stylistycznymi („Dachijszczyzna” jest uważana za jedno z najlepszych dzieł w dorobku T.T. Jeża). Monografię kończy bibliografia, która zawiera: spis źródeł – analizowanych powieści T.T. Jeża, spis literatury oraz objaśnienia skrótów odnoszących się do wykorzystanych publikacji.