Nostalgiczna pieśń powrotu

Niniejsza publikacja stanowi próbę opracowania życia i twórczości Floriana Czarnyszewicza (1900 – 1964). Badania nad pisarskim dorobkiem autora Nadberezyńców ujęto w aspektową monografię będącą syntezą dystynktywnych wyznaczników ideowo‑ estetycznych czterech powieści: Nadberezyńców (1942), Wicika Żywicy (1953), Losów pasierbów (1958) oraz Chłopców z Nowoszyszek (1963).W pierwszej części pracy omówiono chronologiczno-problemowe dominanty biografii twórcy. Jedną z głównych metod badawczych zastosowanych w analizie fragmentów powieści było modelowanie, to jest zastosowanie uogólnień celem objaśnienia wybranych problemów semantycznych i artystycznych. Ponadto wiele aspektów prozy poddano analizom strukturalnej i genetycznej, pozwalającym badać techniki narracyjno-kompozycyjne oraz funkcje estetyczne tekstu w powiązaniu z walorami ideowymi, dydaktycznymi i poznawczymi. Przydatne w opracowaniu twórczości autora Chłopców z Nowoszyszek okazały się perspektywy: regionalistyczna, historyczna, geograficzna i biograficzna. Powtarzające się w prozie Czarnyszewicza wątki (etos rycerski, etos gospodarności, wątek patriotyczno‑ bohaterski), motywy i obrazy pozwoliły na szersze ujęcie tematologiczne, a przede wszystkim na objęcie prezentowanego dorobku refleksją z zakresu antropologii wyobraźni twórczej. Rozdziały omawiające poszczególne powieści zawierają zarys fabuły i problematyki dzieła, a także analizę wybranych aspektów formalnych. Nadberezyńców usytuowano na tle szerszej tradycji epopeicznej (między innymi kontekst homerycki, „Pan Tadeusz XX wieku” oraz staropolska realizacja toposu Odyseusza) i epickiej (żywioł wody jako główna figura wyobraźni w kontekście mitu kresowej Atlantydy, synkretyczna powieść gatunkowa). Wicika Żywicę ukazano jako powieść programową (polsko-białoruska próba odbudowy dawnej Rzeczypospolitej), awanturniczą oraz kryminalną z elementami dziewiętnastowiecznej epiki tendencyjnej reinterpretowanej w duchu eseizacji powieści. Z kolei Losy pasierbów stanowią metafizyczny moralitet osadzony w kręgu Polonii argentyńskiej, w którym elementy baśniowo-westernowe wpisują się w topikę odwiecznej walki dobra ze złem. Chłopców z Nowoszyszek przedstawiono zaśjako literacki zapis gwary dawnej Wileńszczyzny. Wykazano, że ostatnia książka Czarnyszewicza spełnia gatunkowe wyznaczniki tak zwanej powieści rozwojowej (Bildungsroman), powieści o edukacji sytuującej się w tradycji mitu dzieciństwa w prozie.W części analitycznej znajdują się interpretacje wybranych passusów powieści Nadberezyńcy. Na podstawie konkretnych przykładów omówiono tutaj etos gospodarności, etos rycerski, zagadnienie poetyzacji (liryzacji prozy) oraz kreację bohaterskiej śmierci.Prezentowana w drugiej części książki antologia zawiera reprezentatywne fragmenty czterech powieści Czarnyszewicza.