Bir Muhalifin Gözünden Cumhuriyet’e Uyanmak: Refik Halid Karay’ın Deli Piyesi Üzerine Bir İnceleme

Eserleriyle modern Türk roman ve hikâyesine damga vuran isimlerden biri olan Refik Halid Karay’ın dikkat çekici yönlerinden biri muhalif kimliğidir. Servet-i Fünun gazetesinde çıkan yazılarıyla edebiyat hayatına adım atan yazar, “Kirpi” müstearıyla yayımladığı hiciv yazılarıyla ününe ün katar. Refik Halid, başlangıçta İttihat ve Terakki’ye, ardından da Millî Mücadele ve Mustafa Kemal Atatürk’e karşı geliştirdiği muhalif tavır nedeniyle ömrünün büyük bir kısmını sürgünlerde geçirmiştir. Önce Sinop’ta, ardından da Çorum, Ankara ve Bilecik’te beş yıl sürgün hayatı yaşan Refik Halid, 1922’de yurt dışına çıkmış ve 1938’de yırda dönünceye kadar Beyrut ve Halep’te yaşamak zorunda kalmıştır. Memleket Hikâyeleri, Sürgün, Gurbet Hikâyeleri gibi eserlerinde sürgün hayatının yansımalarını gördüğümüz Refik Halid’in dikkat çekici eserlerinden biri de Deli adlı piyesidir. Yazarın ikinci sürgün döneminde Halep’te kaleme aldığı Deli, ele aldığı konu ve bu konuların işleniş tarzı ve karşı-kanonik bir metin olması yönleriyle ön plana çıkmaktadır. Vahdet gazetesinde tefrika edildikten sonra kitap hâlinde neşredilen Deli, Maruf Bey’in başından geçenlere odaklanarak yaklaşık 20 yıllık bir zaman diliminde Türkiye’nin yaşadığı dönüşümü dile getirir. Yazar, bir yandan Maruf Bey’in yaşadığı yabancılaşma hâline odaklanırken bir yandan da ülkenin değişimi hakkındaki şahsi fikirlerini ifade eder. Bu makalede Refik Halid Karay’ın önce muhalif kimliği üzerinde durulacak, ardından yazarın Deli adlı piyesi benzer temalara eğilen eserlerle de kıyaslanarak değerlendirilmeye çalışılacaktır.