Genç Sancağı’nda İbtidai Mektepler: Osmanlı Taşrasında Eğitim Modernleşmesinin Dinamikleri (1889-1914)

Genç Sancağı’nda 1889-1914 yılları arasında ibtidai mekteplerin gelişimi, Osmanlı Devleti’nin taşra bölgelerindeki eğitim reformlarının karmaşık dinamiklerini yansıtan bir süreçtir. Bu çalışma, arşiv belgelerine dayanarak, sancakta eğitim altyapısının oluşumunu ve bu sürecin sosyo-ekonomik, idari ve kültürel boyutlarını ele almaktadır. Genç Sancağı, coğrafi zorluklar, yoksulluk ve yerel kabile çekişmeleri gibi engellere rağmen, eğitimde modernleşme çabalarının taşradaki yansımalarını anlamak için önemli bir örnek sunmaktadır. 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi’nin taşradaki uygulanışı, sancakta ilk olarak 1891’de Arduşin’de “Burhaniye” adıyla açılan ibtidai mekteple somutlaşmış, 1899’da Valir’de ve 1912’ye kadar diğer nahiye ve karyelerde yeni okulların kurulmasıyla devam etmiştir. Bu okullar, müfredatın modern derslerle zenginleşmesi, kız ve gayrimüslim öğrencilerin sınırlı da olsa eğitime katılımı ve yerel halkın eğitim taleplerinin artması gibi yenilikleri barındırmıştır. Ancak, muallim maaşlarının düzensiz ödenmesi, nitelikli öğretmen eksikliği ve altyapı yetersizlikleri, eğitim süreçlerini sekteye uğratmıştır. Özellikle Valir İbtidai Mektebi’nde İlyas Fehmi Efendi’nin 17 ay maaş alamaması ve Mizak’ta Tahir Efendi’nin istifası, ekonomik zorlukların eğitim kalitesine etkisini gözler önüne sermiştir. 1910’da Kulb halkının eğitim ve sağlık hizmetlerini entegre bir şekilde geliştirme önerisi, yerel inisiyatifin modernleşme sürecindeki rolünü vurgulamaktadır. Tiyakar İbtidai Mektebi’nde Ermeni öğrencilerin eğitime katılımı, etnik çeşitliliğin eğitimdeki yansımalarını gösterirmiştir. Kulb’da kızlara mahsus okul açma girişimi, annenin eğitimiyle sağlıklı ve ahlaklı nesil yetiştirme düşüncesinin taşrada da karşılık bulmaya başladığını, ancak nitelikli muallime yokluğu nedeniyle sınırlı kaldığını ortaya koymaktadır. Bu çalışma, Osmanlı arşiv belgeleri (BOA, İrade Dahiliye, Maarif İbtidai, Maarif Mektubi Kalemi, Maliye Nezareti, Şura-yı Devlet, Yıldız Perakende Evrakı) ve salnamelere dayanarak hazırlanmıştır. Genç Sancağı’ndaki ibtidai mektepler, Osmanlı eğitim sisteminin taşradaki uygulama zorluklarını ve yerel dinamiklerin reform süreçlerindeki etkisini aydınlatırken, eğitimde sürdürülebilir ilerleme için daha güçlü bir destek sistemine duyulan ihtiyacı öne çıkarmaktadır.