Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Tophaneli Hacı Mehmet Ağa Vakfı

Osmanlı döneminde Erzurum’un sayılı zenginlerinden olan Tophaneli Hacı Mehmet Ağa, 1719’da büyük bir vakıf kurmuştur. Sonraki yıllarda vakfını bir hayli genişletmiştir. Vakıf kapsamında Palandöken Dağları’ndan getirtmiş olduğu içme suyunu şehirdeki 48 çeşmeden akıtmıştır. Bu çeşmeler şehrin doğu kısmındaki mahallelerin içme suyu ihtiyacını asırlar boyunca temin etmiştir. Mehmet Ağa ayrıca Erzurum’da iki mescit, namazgahlar ve tuvaletler yaptırmıştır. Bütün bu hayır işlerinin giderlerini karşılamak üzere Erzurum’da bir boyahane, 142 dükkan, han odası ve ambar ile Hasankale’de büyük bir köşk ve ambarlar vakfetmiştir. Mehmet Ağa’nın vakfettiği boyahane “Erzurum Boyahanesi” olarak yıllarca çalıştırılmıştır. Yine vakıf malları arasında yer alan Tophaneli Hanı, Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde Tophaneli Oteli ismini almış ve Cumhuriyet döneminde uzun süre Erzurum’un en iyi otelleri arasında yer almıştır. Mehmet Ağa’nın yaptırdığı çeşmelerden bazıları günümüze ulaşmıştır. Bunlar arasında en önemlisi Gürcükapı’daki Mehmet Ağa Çeşmesi’dir. Bu çeşme üzerinde, Mehmet Ağa Vakfı’na ait vakfiyenin kısa bir özeti vardır. Mehmet Ağa’nın yaptırdığı mescitlerin ikisi de zaman içinde ortadan kalkmıştır. Tophaneli Oteli ve etrafındaki vakıf dükkanları da yakın zamanda ortadan kalkmıştır. Bu makalede Mehmet Ağa Vakfı’na ait ulaştığımız vakfiyeler detaylı bir şekilde incelenmiştir. Bu vakfiyelerden bazıları ilk defa bu makale ile gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu vakfiyeler 1719 ve 1722 tarihlidir. İşte bu vakfiyelerde Mehmet Ağa’nın kimliği ve vakfının kuruluş ve tekamül süreci hakkında önemli bilgiler tespit edilmiştir. Mehmet Ağa Vakfı’na ait diğer vakfiye ise 1721 tarihli olup daha önceki akademik çalışmalarda ele alınan ve bilinen bir vakfiyedir. Makalede, bu vakfiyeler dışında Mehmet Ağa Vakfı’na ait çeşitli belgeler incelenerek vakfın Osmanlı’dan günümüze uzanan süreçte başından geçenler ayrıntılı bir şekilde ortaya konulmuştur. Diğer taraftan Mehmet Ağa’nın yaptırdığı mescitler konusunda daha önce yazılmış bazı yanlış bilgiler, elde ettiğimiz belgeler ışığında düzeltilmeye çalışılmıştır.