Z dziejów żydowskiej awangardy w Łodzi

Celem artykułu jest przedstawienie „Jung Idysz”, pierwszej w Polsce awangardowej grupy jidysz, działającej w Łodzi w latach 1919-1921.Mojsze Broderson, dzięki swojemu doświadczeniu z ruchami awangardowymi w Rosji, odegrał wiodącą rolę w tworzeniu grupy i jej programu. W skład tej grupy weszli wybitni malarze, pisarze i twórcy teatralni o międzynarodowej randze jak Icchak Kacenelson, Jecheskiel Mojsze Najman (Neuman), Chaim Lejb Fuks, Chaim Krul oraz artyści: Jankiel Adler, Marek Szwarc, Icchak Brauner, Henoch Barciński. Byli to artyści żydowscy, którzy mieszkali w Łodzi oraz ci, którzy powrócili do miasta wzbogaceni wiedzą i doświadczeniami wyniesionymi ze studiów w artystycznych uczelniach Europy oraz współpracą z twórcami z różnych krajów. Byli także otwarci na inspiracje z zewnątrz, na wpływy innych grup awangardowych z Warszawy, Poznania, Berlina, Drezna, miast Nadrenii, a także Moskwy i Kijowa. Tworzyli głównie w kręgu języka jidysz, co stało się ich programowym wyróżnikiem. Poza językiem jidysz żydowskość opierała się na kulturze i religii żydowskiej. Członkowie grupy cieli stworzyć nowy język wyrazu artystycznego w taki sposób, by nie odcinać się od tradycji żydowskiej lecz znaleźć dla niej nowe środki artystyczne. Chcieli przesunięcia sztuki z obszaru sacrum do profanum, ponieważ w świecie gwałtownych zmian nie można było dalej posługiwać się formułami wyrażania kulturowej żydowskiej tożsamości opartymi głównie na religii. Program grupy został sformułowany w kilku manifestach na łamach wydawnictwa „Jung-Idysz”. Podtytuł „Wiersze słowem i grafiką” wskazywał na powiązanie słowa pisanego z obrazem, co dla Brodersona stanowiło istotą nowoczesnej sztuki żydowskiej.