Su’lûk Şair ‘Urve b. el-Verd’in Şiirlerinde Haberi kelamın Belâği Anlamları

Geçmişin kültürel mirasını günümüze taşımada şiir büyük rol oynamaktadır. Câhiliye dönemi olarak ifade edilen İslam öncesi dönemde Arap toplumunda yazı yaygın olmadığından gerek şiir gerekse diğer edebi metinler, sözlü aktarım yoluyla sonraki nesillere ulaşabilmiştir. Doğal olarak bu süreçte tarihin karanlık sayfalarında kaybolan ve günümüze ulaşamayan birçok şiir de bulunmaktadır. Hatırı sayılır miktarda şiirleri günümüze ulaşmış Câhiliye şairlerinden biri de su‘lûk (yağmacı) şair ‘Urve b. el-Verd’tir (ö. 594). Tezahürleri farklı olsa da azlığına-çokluğuna bakılmaksızın hemen hemen her dönemde eşkıyalığın ve yağmacılığın varlığından söz etmek mümkündür. Câhiliye döneminde de kimisinin siyahi olmasından dolayı bulunmuş olduğu toplum tarafından dışlanması, kimisinin işlediği suçlardan dolayı kabilesinden tart edilmesi, kimisinin de toplumdaki adaletsizliğe isyan etmesi nedeniyle bazı kimselerin sa‘leke (eşkıyalık) faaliyetinde bulundukları bilinmektedir. Arka planda her birisini eşkıyalık yapmaya iten sebep farklı olsa da hedefe ulaşmak için izledikleri yol aynı olmuştur. Zira gözlerine kestirdikleri malı ele geçirmek için her türlü tehlikeli adımı atmaktan hatta adam öldürmekten bile çekinmemişlerdir. Çoğunluk itibariyle bu insanlar çöllerde yaşamayı tercih etmişse de kabilesi içinde yaşamaya devam edenler de olmuştur. Nitekim ‘Urve’nin de kabilesinden ayrılmadığı belirtilmektedir. Arap toplumunun üstün ifade yetenekleri ve şiirin sihirli gücü sayesinde zengin-fakir, efendi-köle, şehirli-köylü demeden her kesimden şiir söyleyenler bulunduğu, dolayısıyla su‘lûklardan da şairlerin mevcut olduğu belirtilmektedir. Câhiliye dönemi su‘lûk şairlerinden en meşhurlarını Şenferâ (ö. 525-550 arası), Teebbeta Şerran (ö. 540 [?]), ‘Urve b. el-Verd ve Süleyk b. Süleke (ö. 605) şeklinde sıralamak mümkündür. Genel olarak bu şairlerin şiirleri incelendiğinde, üslup ve tema açısından dönemin diğer şiirlerinden belirli farklılıklar taşıdığı görülmekle birlikte, belâgat açısından herhangi bir eksiklik göstermedikleri anlaşılmaktadır. Sözün duruma uygunluk kriterlerini inceleyen belâgat ilmi meâni, beyan ve bedi’ olmak üzere üç kısma ayrılmaktadır. Söz dizimi ve sözün ifade ettiği dolaylı anlamları inceleyen Meâni kısmının alt başlıklarından biri haber konusudur. Bir belâgat terimi olarak haber, herhangi bir zamanda bir olayın meydana geldiğini bildiren, doğru veya yanlış olma ihtimali olan söz demektir. Haber kategorisindeki sözlerin mütekellimin muhataba bilgi vermesi veya bir bilgiden haberdar olunduğunu bildirmesi olmak üzere iki temel amacı bulunmaktadır. Haber bu asıl amaçlar dışında, merhamet dileme, teşvik etme, üzüntüyü ifade etme, güçsüzlüğü izhar etme, fahr (övünme), medih (övme), zemm (kötüleme), nasihat ve sakındırma gibi anlamlar da ifade edebilmektedir. Bu çalışma ‘Urve b. el-Verd’in şiirlerinde haberi kelamın belâği amaçlarını ortaya koymaya çalışacaktır. Çalışmada doküman analizi yöntemi kullanılarak ‘Urve’nin divanı incelenmiş ve haberi kelamın belâği anlamları tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu çalışma Câhiliye dönemi Arap toplumunda üstün edebi ifade yeteneğinin sadece belli başlı insanlarla sınırlı olmadığını ortaya koyması bakımından büyük önem arz etmektedir.