SÜHEYL Ü NEVBAHÂR MESNEVİSİNDE MİMETİK ARZU: RENÉ GİRARD’IN ÜÇGEN ARZU MODELİ BAĞLAMINDA BİR İNCELEME

XIV. yüzyılın önde gelen isimlerinden Mes’ûd bin Ahmed’in Süheyl ü Nevbahâr mesnevisi, Eski Anadolu Türkçesi döneminin önemli aşk ve macera anlatılarından biridir. Bu çalışma, mesnevideki arzu ilişkilerini, René Girard’ın mimetik arzu kuramı bağlamında incelemektedir. Araştırmanın amacı, aşkın özne, nesne ve dolayımlayıcı/model ekseninde nasıl kurulduğunu; doğrudan karşılaşmayla başlayan arzuların ve rakip figürlerle gelişen mimetik ilişkilerin anlatıdaki işlevini belirlemektir. Nitel metin çözümlemesine dayanan incelemede arzu ilişkileri üç düzeyde sınıflandırılmıştır: kurucu arzu üçgenleri, doğrudan karşılaşmayla başlayan ve dolayımlayıcısı açıkça belirlenemeyen arzu ilişkileri ve rekabetçi arzu üçgeni. Süheyl’in Nevbahâr’a yönelen arzusu nakkaşın yaptığı tasvir ve anlatı aracılığıyla doğar. Nevbahâr’ın Süheyl’e ilgisi rüya, dadı yorumu, Fağfûr’un aktarımı ve toplumsal övgüyle biçimlenir. Sa’lûk ile Kaytas’ın arzuları görme ve cemal karşılaşmasıyla başlar. Nevbahâr’ın stratejik söylemi, bu arzu ilişkisinin söylemsel alt katmanı olan kurmaca bir arzu üçgeni kurar. Mesnevide Cühûd adındaki tüccarın arzusu ise Kaytas’ın Nevbahâr’a yönelişiyle uyanır ve modelin rakibe dönüştüğü açık bir mimetik üçgen meydana getirir. Tûfân şehrindeki yargı düzeni, çoğalan arzu ilişkilerinin meydana getirdiği mimetik gerilimi çözer ve Süheyl ile Nevbahâr’ın kavuşmasını evlilik yoluyla toplumsal olarak onaylar. Bulgular, mesnevide arzunun temsil, bakış, söz, dolayımlama ve rekabet aracılığıyla katmanlı bir yapı kazandığını göstermektedir.