Tasavvuf Tarihyazımına Bir Katkı: Erken Dönem İslâm Tarihi Kaynaklarında Tasavvuf ve Sûfîler

Bu makalede, h. IV. asrın ilk yarısına kadar tasavvuf ve sûfîlerin erken dönem İslâm tarihi kaynaklarında nasıl ele alındığı araştırılmış ve bunun tasavvuf tarihyazımına sağladığı etkileri/katkıları incelenmiştir. Kaynak seçiminde spesifik bir dönemlendirme yapılmamış, ağırlıklı olarak h. IV. asrın sonuna kadar kaleme alınmış olan kaynaklar tercih edilmiştir. Belirli bir ön kabulden bağımsız olarak bu kaynaklarda ne tür verilerin ortaya çıkacağının tespiti amaçlanmıştır. Zira tasavvuf tarihi daha çok kendi kaynaklarından hareketle yazılmıştır. Erken dönem İslâm tarihi kaynaklarının ise tasavvuf tarihi yazımına ne tür katkılar sunacağı görülmek istenmiştir. Kaynak tarama yöntemi ile yapılan çalışmada; İslâm’ın ilk yayıldığı coğrafyada sûf giyme fenomeni ve sûfî olarak isimlendirilen Sünnîlik dışı grupların varlığı; sûfîleri müstakil bir dinî fırka olarak kabul eden ilk kaynaklardaki tasavvuf algısı ile tasavvufa ve Hallâc-ı Mansûr’a (ö. 309/922) yönelik tenkitler ortaya çıkan derli toplu veri setleri olarak dikkat çekmiştir. Erken dönem İslâm tarihi kaynaklarındaki bu verilerin, tasavvufun kendi kaynaklarıyla ilişkisi karşılaştırmalı biçimde doküman analizi yöntemi ile incelenmiştir. Tasavvufun ilk kaynaklarında yer alan; sûfîlik isminin tercih edilmesindeki Sünnîlik vurgusunun İslâm tarihi kaynaklarındaki bilgilerle bazı noktalarda örtüşmediği sonucuna ulaşılmıştır. Sûfîleri bir dinî fırka olarak kabul eden İslâm tarihi kaynaklarındaki algının oldukça olumsuz (hulûlî-ibâhî gibi) olduğu görülmüştür. Sûfîlerin h. IV. asrın ortalarında dahi bazı tarihçiler tarafından henüz yeterince tanınmadığı fark edilmiştir. Tasavvuf tenkitlerine zemin hazırlamada Hallâc-ı Mansûr portresinin önemli bir unsur olduğu dikkat çekmiştir. Tasavvuf kaynaklarının, kendisine yöneltilen eleştirilerin farkında olup bunları içsel bir otokritikle reddettiği ve tasavvufu Sünnî ve şer‘î bir ilim olarak temellendirmeye çalıştıkları görülmüştür. Hallâc-ı Mansur hakkında ise tarih kaynaklarının olumsuz yaklaşımına karşılık tasavvuf kaynakları ona sahiplenici bir tavır sergilemişlerdir.