XX. Yüzyıl Başlarında Reji İdaresi’nde Kayıt Dışı Ekonomi Davası Menbiç Reji Memurluğu Örneği (1910-1911)

Osmanlı hükümeti ile Düyun-u Umumiye İdaresi arasında 1883 yılında yapılan antlaşma gereğince kurulup 1884 yılında faaliyete geçen şirketin imparatorluk genelinde tütünün üretim, tüketim ve ticaretini denetim altına almasıyla birlikte tütünün seyri açısından dönüm noktası olmuştur. Yapılan sözleşme gereğince şirket 1883 ile 1925 yılları arasında imparatorluk genelinde tek tütün işletmecisi olarak çalışmıştır. Bu süreç zarfında şirketin üretici, tüketici ve tüccarlarla yaşamış olduğu çeşitli sorunların şirket ile üreticiler, tüketiciler ve tüccarlar arasında problemlerin yaşanmasına neden olmuştur. Bu tür sorunların yanı sıra şirketin kendi çalışanları ile ilgili sorunların da olduğu tespit edilmiştir. Şirketin bünyesinde görev yapan memurların yasadışı faaliyetlerinden dolayı meydana gelen problemlere neden olan önemli etkenden biri de memurun zimmetine para geçirmesi olmuştur. Bu bağlamda Halep Reji Başmüdürlüğü bünyesinde 1910 yılında faaliyet gösteren Menbiç Reji Memurluğu’nda meydana gelen yolsuzluk davası çalışmamızın ana konusunu oluşturmaktadır. Bilhassa Halep Reji Başmüdürlüğü’nün ve Menbiç Reji Memurluğu’nun kuruluş ve örgütlenme süreçleri, memur Mehmet Sabri Bey ile şirket arasında yaşanan dava neticesinde görülen muhakeme süreci başlıklar halinde ele alınmıştır. Zimmete para geçirme gerekçesiyle başlatılan dava sürecinde arşiv belgelerinden, vilayet salnamelerinden ve yazılı telif eserlerden istifade edilmiştir. Dava süreci incelenerek şirket görevlilerinin yasadışı faaliyetler karşısındaki davranış biçimleri ve tepkileri dikkate alınmıştır. Bu bağlamda şirketin ekonomik alandaki etkisinin yanı sıra yargı alanındaki konumu da tespit edilmeye çalışılmıştır.