Javascript must be enabled to continue!
Uygur Yazı Dili ve Sözlükçülüğü
View through CrossRef
Uygur yazı dili, tarihî Çağatay yazı dilinin devamı olan genç bir yazı dilidir.
Çağatay yazı dili, Doğu Türkistan dışında 20. yüzyılın ilk çeyreğinde
yerini yeni yazı dillerine bırakırken Doğu Türkistan’da 1950’lere kadar
mahallîleşerek devam etmiştir. 1950 ila 1980 yılları arası, oluşmakta olan
yeni Uygur yazı dili için bir belirsizlik dönemidir. Bu belirsizliğin sebebi,
bir taraftan alfabe değişikliği tartışmaları diğer taraftan da Çin’de
başlayan “Kültür Devrimi”dir. Kültür Devrimi’nden sonra kabul edilen
Latin alfabesinin ömrü sadece dokuz yıl sürmüş ve Uygur Türklüğü,
1983 yılında tekrar Arap alfabesini kullanmaya başlamıştır. Bu otuz yıllık
belirsizlik dönemi, Uygur yazı dilinin mevcut durumunda etkili olmuştur.
Doğu Türkistan’da kullanılan dille ilgili çalışmalar, 1800’lü yılların
sonuna rastlar. Ancak bu dönemde yapılan çalışmalar başlangıçta Çin
Cumhuriyeti ve Çarlık Rusyası hükûmetlerinin, ilerleyen zamanda Çin
Halk Cumhuriyeti ve Sovyetler Birliği’nin Doğu Türkistan bölgesinde ve
Uygurlar üzerinde uygulayacağı politikalara esas teşkil etmiştir. 1980’li
yıllarda Uygurlar arasında yoğun bir şekilde başlayan dil bilgisi ve sözlük
çalışmaları, bu döneme kadar yabancılar tarafından yapılan çalışmaların
esas alınmasıyla ortaya çıkmış olup bu çalışmaların amaçları pek
sorgulanmamıştır. Bu konuda Avrupa’da yapılan çalışmalarda bölgeden
“Eastern Turkestan”, dilden “Türkçe” yapılan derlemelerden “diyalekt”
şeklinde bahsedilirken Sovyetler Birliği sınırları içinde yapılan çalışmalarda
bölgeden Uygur Özerk Bölgesi, dilden Uygurca şeklinde bahsedilmesi
dikkat çeker. Türkiye’de konu ile ilgili çalışanlar da Sovyetler Birliği
bilim adamlarının kullandıkları terminolojiyi tercih etmişlerdir. Ayrıca
Türkiye’ye 1960’lı yıllarda Doğu Türkistan’dan Uygur kökenli insanların
geldiği dikkate alınırsa bu konuda 1990’lı yıllara kadar ciddi çalışmaların olduğu söylenemez. 1980’li yıllarda bir sağanak yağmur gibi ardı ardına
yayımlanan bilimsel çalışmaların sebeplerinden birisi, Çin hükûmetinin
dışa açılma çabası diğeri eskiden beri Türk dünyasının kültür merkezi
konumunda bulunan bölge insanının bilinçlenmesidir. Eserlerin çoğu, Çin
hükûmetinin kontrolündeki kurumlar aracılığı ile olsa da kısa sürede binlerce
eserin verilmesi bölge insanının okuma yazmaya yatkınlığı ve düşkünlüğü
ile izah edilebilirken yeni yazı dili de gelişme seyrine girmiştir.
Title: Uygur Yazı Dili ve Sözlükçülüğü
Description:
Uygur yazı dili, tarihî Çağatay yazı dilinin devamı olan genç bir yazı dilidir.
Çağatay yazı dili, Doğu Türkistan dışında 20.
yüzyılın ilk çeyreğinde
yerini yeni yazı dillerine bırakırken Doğu Türkistan’da 1950’lere kadar
mahallîleşerek devam etmiştir.
1950 ila 1980 yılları arası, oluşmakta olan
yeni Uygur yazı dili için bir belirsizlik dönemidir.
Bu belirsizliğin sebebi,
bir taraftan alfabe değişikliği tartışmaları diğer taraftan da Çin’de
başlayan “Kültür Devrimi”dir.
Kültür Devrimi’nden sonra kabul edilen
Latin alfabesinin ömrü sadece dokuz yıl sürmüş ve Uygur Türklüğü,
1983 yılında tekrar Arap alfabesini kullanmaya başlamıştır.
Bu otuz yıllık
belirsizlik dönemi, Uygur yazı dilinin mevcut durumunda etkili olmuştur.
Doğu Türkistan’da kullanılan dille ilgili çalışmalar, 1800’lü yılların
sonuna rastlar.
Ancak bu dönemde yapılan çalışmalar başlangıçta Çin
Cumhuriyeti ve Çarlık Rusyası hükûmetlerinin, ilerleyen zamanda Çin
Halk Cumhuriyeti ve Sovyetler Birliği’nin Doğu Türkistan bölgesinde ve
Uygurlar üzerinde uygulayacağı politikalara esas teşkil etmiştir.
1980’li
yıllarda Uygurlar arasında yoğun bir şekilde başlayan dil bilgisi ve sözlük
çalışmaları, bu döneme kadar yabancılar tarafından yapılan çalışmaların
esas alınmasıyla ortaya çıkmış olup bu çalışmaların amaçları pek
sorgulanmamıştır.
Bu konuda Avrupa’da yapılan çalışmalarda bölgeden
“Eastern Turkestan”, dilden “Türkçe” yapılan derlemelerden “diyalekt”
şeklinde bahsedilirken Sovyetler Birliği sınırları içinde yapılan çalışmalarda
bölgeden Uygur Özerk Bölgesi, dilden Uygurca şeklinde bahsedilmesi
dikkat çeker.
Türkiye’de konu ile ilgili çalışanlar da Sovyetler Birliği
bilim adamlarının kullandıkları terminolojiyi tercih etmişlerdir.
Ayrıca
Türkiye’ye 1960’lı yıllarda Doğu Türkistan’dan Uygur kökenli insanların
geldiği dikkate alınırsa bu konuda 1990’lı yıllara kadar ciddi çalışmaların olduğu söylenemez.
1980’li yıllarda bir sağanak yağmur gibi ardı ardına
yayımlanan bilimsel çalışmaların sebeplerinden birisi, Çin hükûmetinin
dışa açılma çabası diğeri eskiden beri Türk dünyasının kültür merkezi
konumunda bulunan bölge insanının bilinçlenmesidir.
Eserlerin çoğu, Çin
hükûmetinin kontrolündeki kurumlar aracılığı ile olsa da kısa sürede binlerce
eserin verilmesi bölge insanının okuma yazmaya yatkınlığı ve düşkünlüğü
ile izah edilebilirken yeni yazı dili de gelişme seyrine girmiştir.
Related Results
YAZI TİPİ, YAZI KARAKTERİ VE YAZI RENGİNİN MARKA CİNSİYET ALGILAMASINA ETKİSİ
YAZI TİPİ, YAZI KARAKTERİ VE YAZI RENGİNİN MARKA CİNSİYET ALGILAMASINA ETKİSİ
Marka cinsiyeti konusunu ele alan bu çalışma, yazı tipi, yazı karakteri ve yazı renginin cinsiyet algısına etkisini inceleyen Türkiye’deki öncü çalışmalardan biri olması bakımından...
ÖZBEK YAZI DİLİNİN MESELELERİ
ÖZBEK YAZI DİLİNİN MESELELERİ
Özbek yazı dili, Türkistan coğrafyasında geçmişi bir asra dayanmayan, daha önce kullanılan tarihi Türk yazı dillerinde olmayan sesleri de içeren bölge insanının konuşmasına dayalı ...
UYGUR KADIN ŞAİR VE YAZARLAR
UYGUR KADIN ŞAİR VE YAZARLAR
Dil toplumun aynasıdır ve toplumsal hayatın bütün özelliklerini dilde görmek mümkündür. Türklerde kadın ve erkek hayatı birlikte omuzlar. Sosyal hayattaki bu birliktelik dile de ya...
Memet Tursun Zunun Oqya, Çağdaş Uygur Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü Londra: Uygur Dili Araştırmaları, 2021, 1297s.
Memet Tursun Zunun Oqya, Çağdaş Uygur Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü Londra: Uygur Dili Araştırmaları, 2021, 1297s.
Uygurca dil bilgisi, yirminci yüzyılın yarısından günümüze önemli ölçüde değişmiştir. Günümüzde Uygur dili grameri üzerine yapılan çalışmaların sayısı nispeten artmış olmakla birli...
Yeni Uygur Türkçesindeki Organ Adlarıyla Kurulmuş Deyimler
Yeni Uygur Türkçesindeki Organ Adlarıyla Kurulmuş Deyimler
Bu makalede genel olarak Yeni Uygur Türkçesinde, yani şu an Doğu Türkistan bölgesindeki Uygur Türklerinin organ adlarıyla kullanmakta olduğu deyimler hakkındaki çalışmalar ele alın...
AN LUSHAN-SHİ CHAOYİ İSYANI SIRASINDA TÜRKLER VE UYGURLAR (755-762)
AN LUSHAN-SHİ CHAOYİ İSYANI SIRASINDA TÜRKLER VE UYGURLAR (755-762)
Bu makale, Ashina Congli idaresindeki Tang karşıtı isyancıların kuvvetlerine karşı 756 yılında gerçekleşen ilk müşterek Uygur-Tang askerî harekâtını yeniden tarif etmek için Çin ka...
Interpretable Deep Learning for Drug-Induced Liver Injury among Patients with Tuberculosis: Model Development and Validation Study (Preprint)
Interpretable Deep Learning for Drug-Induced Liver Injury among Patients with Tuberculosis: Model Development and Validation Study (Preprint)
BACKGROUND
Drug-induced liver injury (DILI) is associated with treatment discontinuation and treatment failure in patients with tuberculosis (TB). Due to th...
Laporan Kasus: Drug-Induced Liver Injury (Dili) pada Anak
Laporan Kasus: Drug-Induced Liver Injury (Dili) pada Anak
ABSTRACT Drug-Induced Liver Injury (DILI) is a form of liver injury that arises from the use of drugs that cause direct toxic effects or through idiosyncratic mechanisms that canno...

