OSMANLI DİPLOMASİSİNDE TASVİR-İ HÜMÂYÛN: HEDİYE, PROTOKOL VE TAŞINABİLİR EGEMENLİK (1830-1913)

Bu makale, 19. yüzyılda Osmanlı diplomasisinde tasvir-i hümâyûnun işlevini hediye, protokol ve temsil ekseninde incelemektedir. Çalışma, tasvir-i hümâyûnu yalnızca sanat tarihi veya padişah portreciliği bağlamında değil, Osmanlı Hariciye pratiği içinde dolaşıma sokulan maddi ve sembolik bir diplomasi nesnesi olarak ele almaktadır. Arşiv belgelerine dayanan araştırma, İngiltere, Fransa, Avusturya, Prusya, Rusya, İspanya, İsveç, İtalya ve Amerika hatlarında tasvir-i hümâyûnun hangi muhataplara, hangi vesilelerle ve hangi protokol diliyle verildiğini ortaya koymaktadır. Makalenin temel iddiası, tasvir-i hümâyûnun sıradan bir hükümdar portresi olmadığı; muhatabın statüsüne göre derecelenen, dostluk ve sadakat dili üreten, karşılıklı taltif ilişkilerini harekete geçiren ve Osmanlı hükümdarının şahsî varlığını yabancı diplomatik çevrelere taşıyan bir “taşınabilir egemenlik” nesnesi olduğudur. Bu çerçevede hükümdarlar arası armağanlar, nazır ve elçilere verilen tasvirler, sefaret mekânlarında portrelerin teşhiri, murassa kutularla birleşen taltif pratikleri, üretim ve masraf kayıtları, imzalı tasvirlerin ayrıcalıklı konumu ve sahih suretin korunmasına yönelik müdahaleler birlikte değerlendirilmektedir. Çalışma, tasvir-i hümâyûnun 19. yüzyılın ilk yarısında hükümdarlar arası diplomatik armağan olarak belirginleştiğini, yüzyıl ortasında elçi ve nazır taltifinin parçası hâline geldiğini, geç dönemde ise imza, merasim ve kamu diplomasisiyle daha kişiselleşmiş bir temsil aracına dönüştüğünü savunmaktadır. Böylece makale, Osmanlı diplomasi tarihine görsel kültür, maddi nesne ve protokol ilişkisi üzerinden yeni bir okuma önermektedir. Ayrıca tasvir-i hümâyûnun dolaşımı, devletler arası ilişkilerde yalnız nezaketin değil, itibar, hiyerarşi, mütekabiliyet ve imaj denetiminin de nasıl nesneler aracılığıyla kurulduğunu göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, portreyi pasif bir görsel kayıt olmaktan çıkararak, Osmanlı modernleşmesinin diplomatik, bürokratik ve simgesel boyutlarını aynı anda görünür kılan aktif bir tarihsel aktör olarak değerlendirmektedir. Makale, bu yaklaşımıyla Osmanlı diplomasi literatüründeki temsil tartışmalarına arşiv temelli özgün bir katkı sunmaktadır.