Nesâî’nin Bidʿatla İtham Edilen Râvilerden Rivâyetleri: el-Müctebâ Özelinde

Hadis rivâyetinde râvilerin güvenilirliğinin tespitinde adâlet ve zabt temel ölçütler arasında yer almakta, râvinin bidʿatle itham edilmesi de bu değerlendirme sürecini etkileyen unsurlardan biri olarak kabul edilmektedir. Klasik hadis usûlü literatüründe bidʿat ehli râvilerden rivâyet meselesi, bidʿatin mahiyeti, râvinin zabt durumu ve rivâyetin muhtevası gibi ölçütler çerçevesinde hem teorik hem de pratik düzeyde tartışılmıştır. Bu bağlamda hadis musanniflerinin haklarında bidʿat isnadı bulunan râviler karşısındaki tutumlarının incelenmesi hadis rivâyetindeki metodolojik tercihlerin anlaşılması bakımından önem arz etmektedir. Bu makale Nesâî’nin (ö. 303/915) el-Müctebâ adlı eserinde haklarında bidʿat ithamı bulunan râvilerin yer aldığı rivâyetleri tespit etmeyi ve bu rivâyetlerin mezhebî veya itikadî bir yönlendirme içerip içermediğini incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada öncelikle klasik cerh-taʿdîl literatüründe haklarında bidʿat ithamı bulunan râviler belirlenmiş, ardından bu râvilerin el-Müctebâ’daki rivâyetleri isnad ve muhteva bakımından değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda Nesâî’nin doğrudan hocaları arasında bidʿat isnadı taşıyan bir râvi tespit edilememiş, buna karşılık klasik ricâl kaynaklarında haklarında bidʿatla itham edilen bazı râvilerin el-Müctebâ’nın isnad zincirlerinde yer aldığı görülmüştür. Ayrıca bu rivâyetlerin belirli bir mezhebin görüşünü destekleme amacı taşımadığı ve söz konusu bidʿat isnatlarının rivâyet metinlerine doğrudan yansımadığı anlaşılmıştır. Elde edilen bulgular, Nesâî’nin bidʿatla itham edilen râvileri mutlak biçimde dışlamadığını bu râvilerin yer aldığı rivâyetlerin muhtevalarını da gözeten seçici bir yaklaşımla eserine aldığını ortaya koymaktadır. Çalışma râvilerin gerçekten bidʿat ehli olup olmadıkları hakkında yeniden hüküm vermeyi değil klasik ricâl kaynaklarında yer alan bidʿatçı olmakla itham edilmelerinden hareketle Nesâî’nin bu râvilerle ilişkili rivâyet malzemesine yaklaşımını tespit etmeyi hedeflemektedir.