Gaziantep ve Kilis’te Arap Aşiretlerinin Tarihî Gelişimi

Bu çalışma, Gaziantep ve Kilis illerinde yaşayan Arap topluluklarının tarihî kökenlerini, yerleşim süreçlerini ve günümüze kadar uzanan sosyolojik yapılarını incelemeyi amaçlamaktadır. Coğrafi konumu itibariyle Anadolu ile Bilâdü’ş-Şâm arasında bir geçiş sahası niteliği taşıyan Gaziantep-Kilis havzası, tarih boyunca farklı etnik ve aşiret unsurlarının yerleşme alanı olmuştur. Özellikle Osmanlı döneminde Halep vilayeti ile kurulan idari, iktisadi ve kültürel bağlar, bölgeyi Arap aşiretlerinin yerleşimi açısından önemli bir merkez hâline getirmiştir. Araştırmada bölgenin tarihî coğrafyası dikkate alınarak Gaziantep ve Kilis çevresinde meskun olan Arap aşiretlerinin kökenleri, göç yolları ve yerleşim stratejileri incelenmiştir. Bu çerçevede Elbu Şaban, Beni Said, Ceys, Naim, Muvali, Tay ve Damalha gibi aşiretlerin tarihî gelişimleri; Osmanlı tahrir defterleri, nüfus kayıtları, şer‘iyye sicilleri ve vilayet salnameleri gibi arşiv kaynakları ile saha araştırmalarından elde edilen sözlü tarih verilerinden elde edilen izlenimler değerlendirilmiştir. Ayrıca bölgedeki Arap nüfusunun demografik dağılımı, aşiretler arası ilişkiler, Türkmen ve Kürt topluluklarıyla kurulan sosyal ağlar ve aşiret konfederasyonları da tarihî sosyoloji yönüyle ele alınmıştır. Çalışma, Gaziantep ve Kilis bölgesindeki Arap varlığının yalnızca yakın dönem göçleriyle açıklanamayacağını; aksine bu varlığın Bilâdü’ş-Şâm ve Cezire havzasıyla bağlantılı uzun süreli tarihî süreçlerin bir sonucu olduğunu ortaya koymaktadır. Osmanlı döneminde yaşanan iskân politikaları, aşiret hareketliliği ve sınır güvenliği politikaları bu sürecin şekillenmesinde belirleyici rol oynamıştır. Cumhuriyet döneminde ise sınırların kesinleşmesi, yerleşik hayata geçiş ve modernleşme süreçleri aşiret yapılarının dönüşümünü hızlandırmıştır. 2018 yılından bu yana yürütülen saha araştırmaları ve arşiv incelemelerine dayanan bu çalışma, Gaziantep ve Kilis’teki Arap topluluklarının tarihsel gelişimini ortaya koyarak Türkiye’deki Arap nüfusunun tarihî ve sosyolojik yapısına dair literatüre yeni veriler sunmayı amaçlamaktadır.