Son Dönem Osmanlı Ulemâsından Mûsâ Kâzım İle Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Efendilerin Cihad Anlayışları Üzerine Mukayeseli Bir Çalışma

Bu makale, Osmanlı Devleti’nin son döneminde yaşamış iki önemli âlim olan Mûsâ Kâzım Efendi ile Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Efendi’nin cihad anlayışlarını konu edinmektedir. Çalışma, klasik ilim geleneğine derinlemesine vâkıf olan bu iki çağdaş âlimin görüşlerinin, cihada ilişkin klasik fıkhi doktrinle mi yoksa kavramın modern yorumlarıyla mı daha fazla örtüştüğünü ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bunun yanı sıra, her iki âlimin cihad anlayışlarını şekillendirmiş olabilecek fikrî, siyasi ve tarihî etkenler de ele alınmaktadır. Analiz neticesinde elde edilen bulgular ve ulaşılan sonuçlar makalenin sonuç bölümünde okuyucunun dikkatine sunulmuştur. Kur’ân-ı Kerîm’de cihad hakkında çok sayıda âyet bulunmaktadır. Klasik dönem Müslüman âlimleri, bu âyetlerin bir kısmının yalnızca savunma savaşı bağlamında nazil olup olmadığı hususunda ihtilaf etmiş olsalar da, klasik fıkıh geleneğinde hâkim görüş, cihadın yalnızca savunma savaşı ile sınırlı olmadığı yönündedir. Bilakis, belirli hukukî ve siyasi şartlar altında İslâm devletinin başlattığı taarruz savaşının da meşru olduğu konusunda ittifak sağlanmıştır. Bu sebeple, cihadın hem savunma hem de taarruz boyutları, Müslüman âlimler tarafından geliştirilen klasik doktrinin ayrılmaz unsurları hâline gelmiştir. Modern dönem olarak isimlendirilen yaklaşık olarak on dokuzuncu yüzyılın başlarına tekabül eden süreçte ise cihadın mahiyeti daha önce benzeri görülmemiş tartışmalara konu olmuştur. Avrupa sömürgeciliğinin yayılması, Müslümanların siyasi gücünün zayıflaması ve modern Batı siyasal düşüncesinin giderek artan etkisi gibi çeşitli iç ve dış gelişmeler, klasik cihad doktrininin yeniden değerlendirilmesine yol açmıştır. Bu bağlamda bazı modern dönem Müslüman düşünürleri, geleneksel fıkhî yorumları eleştirerek cihadın yalnızca savunma savaşı şeklinde anlaşılması gerektiğini ileri sürmüşlerdir. Bu yaklaşım, konuya ilişkin hâkim klasik fıkıh anlayışından önemli ölçüde ayrılmaktadır. Mısır ve Hint alt kıtası merkezli âlimlerle ilişkilendirilen cihadın modern yorumları akademik literatürde önemli ölçüde ilgi görmüş olmakla birlikte, Osmanlı ulemâsının bu tartışmalar içerisindeki konumu nispeten yeterince incelenmemiştir. Bu çalışma, söz konusu boşluğu doldurmayı ve Müslüman dünyanın fikrî ve siyasi tarihinde kritik bir dönemeçte ortaya çıkan görüşleriyle öne çıkan iki etkili Osmanlı âliminin cihad anlayışlarını karşılaştırmalı olarak inceleyerek mevcut literatüre katkı sunmayı amaçlamaktadır.