Übey b. Ka‘b’ın Kıraat ve Hadis İlmindeki Yeri

Allah Resûlü’nün eğiterek onun etrafında kenetlenen, onu destekleyen ve İs-lam’ın yayılmasına en çok hizmeti geçen sahâbe neslini tanımak onlardan son-ra gelen Müslümanlar için çok önemlidir. Çünkü onları tanımak ve örnek al-mak suretiyle kendisine güvenen, onurlu, sorumlu, bilgili ve örnek bireyler oluşacak ve bunun sonucunda güzel insanlardan oluşan ideal bir toplum mey-dana gelecektir. Bu toplum ise tıpkı sahâbe nesli gibi yaşadığı çağa ve insanlara ışık olacak ve rehberlik edecektir. Übey b. Ka‘b (öl. 33/654) bazı özellikleri ile öne çıkmıştır. Onun bu şekilde ön planda olması arasında Medine’de ilk vahiy kâtibi olması, Hz. Peygamber’in bazı mektuplarını kaleme alması, bazı özel ortamlarda onun yanında bulunması ve yine Bedir’den itibaren bütün savaş-larda Allah Resûl’ünün yanında bulunması gibi sebepler zikredilebilir. Übey b. Ka‘b tefsir, kıraat, fıkıh ve hadis gibi ilimler konusunda kendisinden söz edilen bir sahâbîdir. Bu çalışmada onun öne çıktığı iki ilim olan kıraat ve hadis ilmin-deki yeri ele alınmıştır. Araştırmanın amacı Übey b. Kâ’b’ın kıraat ve hadis ilimleri alanındaki konumunu tespit etmektir. Çalışmada kıraatle ilgili eserler-den faydalanılmış ve Übey b. Kâ’b’ın Kütüb-i Sitte ile Ahmed b. Hanbel’in (öl. 241/855) Müsned’indeki rivayetleri tahlil edilmiştir. İlimdeki yetkinliği sebebiy-le farklı zamanlarda Hz. Peygamber tarafından takdir edilmiş ve yine sahâbe de yeri geldikçe onun ilim konusundaki üstünlüğünü zikrederek onu övmüş-lerdir. Nitekim Hz. Peygamber onu “Ümmetim içinde Kur’an’ı en iyi okuyanıdır” diye övmüştür. Übey b. Ka’b, Allah Resûl’ünün vefatından sonra kıraatle ilgili çıkan ihtilaflarda kendisine müracaat edilen ashâbdandır. Ona müracaat edenler arasında Hz. Ömer, Hz. Osman ve Zeyd b. Sâbit gibi Kur’an kıraatinde söz sahibi sahâbîlerin olması onun kıraatteki konumunu göstermesi açısından önem arz etmektedir. Übey b. Ka‘b’ın kıraatteki bilgisi sebebiyle bazı sahâbîler ve birçok tâbiîn ondan kıraat öğrenmiş ve onun kıraati, kırâat-i aşere imamla-rından Nâfî, İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, Hamza, Kisâî ve Ebû Ca‘fer olmak üze-re yedisi tarafından öğrenilerek sonraki nesillere aktarılmıştır. Übey b. Ka‘b’ın ashâb arasında hadis alanında da önemli bir kişi olduğu görülmektedir. Sahâbe bazen hadisle ilgili hatırlayamadıkları ve tam bilemedikleri konularda onun bilgisine müracaat etmiştir. Yine o, doğru bildiği bir hadisi veya bir bilgiyi yö-neticilerin görüşünün tersine olsa da söylemekten çekinmemiştir. Sahâbeden 15 ve tâbiînden 30 kişi olmak üzere birçok kimse ondan hadis rivayet etmiştir. Fakat Übey b. Ka‘b’dan günümüze ulaşan rivayetlere bakıldığında rivayet sayısının çok fazla olmadığı görülmektedir. Sahâbeden bazılarının Hz. Pey-gamber’in “Benim adıma yalan uyduran Cehennemdeki yerine hazırlansın.” hadisi sebebiyle çok hadis rivayet etmediği görülmektedir. Übey b. Ka‘b da bu yüzden çok hadis rivayet etmemiş olabilir. Yine onun Kur’an öğretimi, tefsiri ve fıkhi konularla fazla iştigal etmesi de az hadis rivayet etme sebeplerinden olabilir. Übey b. Ka‘b’dan nakledilen bazı hadislerin isnad zincirinde bulunan râvilerin kârilerden oluştuğu görülmektedir. Übey b. Ka‘b’ın Kur'an öğrettiği öğrencilere zaman zaman hadisler de rivayet ettiği, kıraatle ilgilenen âlimlerin aynı zamanda hadisle de iştigal ettiği ve kıraatle ilgili rivayetlerin kıraat ilmi-ne dayanak olmasının yanında kâri ve muhaddis râviler vasıtasıyla rivayet edildiği anlaşılmaktadır. Übey b. Ka‘b’ın genellikle kendisine sorulan sorular üzerine ve meydana gelen bir olay üzerine hadis rivayet ettiği göze çarpmak-tadır. Übey b. Ka‘b’ın kıraat yönü daha baskın olduğu için kıraat, tefsir ve Kur’an’ın faziletiyle ilgili rivayetleri daha fazladır.