Anadolu’da İslâm’ın Yayılmasında Öncü Bir Muhaddis: Ebû İshak el-Fezârî (ö. 188/804)

Dört halife döneminde Arabistan yarımadasının dışındaki topraklara fetih hareketi yapan Müslümanlar, bu fetihler sonucunda Ürdün, Filistin, Suriye, Irak ve İran bölgelerinin yanında Anadolu’nun güneyindeki Antakya, Tarsus, Misis ve Adana gibi şehirleri ele geçirmişlerdir. Bizans sınırındaki suğûr bölgelerinde tam hâkimiyet ise Emeviler döneminde sağlanmıştır. Hâkimiyet sağlanan bu şehirlere Müslümanlar yerleşerek buraların İslâmlaşması için gayret göstermişlerdir. Halkla beraber onları aydınlatacak ve yol gösterecek ilim ehli de buralara gelerek yerleşmiştir. Bu şehirlerden Misis’e gelip yerleşen âlimlerden biri de Ebû İshak el-Fezârî’dir (ö. 188/804). Ebû İshak el-Fezârî hicri ikinci asırda yaşamış tebeu’t-tâbiîn neslinden fıkıh ve hadis alanında uzmanlaşmış bir âlimdir. Onun yaşadığı hicri ikinci asır hadis rivayetinin, tedvin ve kısmen de tasnifinin yapılmaya başlandığı bir dönemdir. Irak, Şam ve Hicaz bölgelerinde ilim öğrendikten sonra sınır boylarındaki şehirlerden Misis’e gelerek orada hem ilim öğretmiş hem de cihad etmiştir. Yaklaşık kırk yıl Misis’te yaşamış ve orada vefat etmiştir. Devletler arası hukuk alanında Kitâbü’s-Siyer isimli bir kitap yazdığı ve onun alanında yazılan ilk eserlerden olduğu bilinmektedir. Ancak bu eserin az bir kısmı günümüze ulaşabilmiştir. Anadolu’da İslâm’ın yayılmasında ve oranın Müslümanlaşmasında büyük gayreti olan Ebû İshak el-Fezârî’nin hadisçi kimliğine dair herhangi bir çalışmanın yapılmadığı görülmüştür. Böylesine önemli bir âlimin hadisçilik yönünün araştırılmasının ve tanıtılmasının önemli olduğu düşünülmüştür. Bu sebeple onun rivayetleri Kütüb-i Sitte, Ahmed b. Hanbel’in Müsned’i ve Abdullah b. Abdirrahmân ed-Dârimî’nin Sünen’inden araştırılmıştır. Bu araştırma sonucunda 106 merfû, iki mevkuf ve yedi de maktû olmak üzere 115 rivayeti tespit edilmiştir. Ayrıca onun ilim aldığı hocaları ve talebeleriyle ilim ağı, ortaya çıkarılmış, rivayetlerinin hangi konularda yoğunlaştığı analiz edilmiştir.