Timar Ruznâmçe ve Yoklama Defterleri'ne Göre Amasya Sancağı’nda Timar ve Zeametlerin Babadan Oğula İntikali (1573-1652)

Timar sistemi, Osmanlı Devleti’nin askeri, idari, mali ve iktisadi yapısının temel unsurlarından birini teşkil etmektedir. Genel çerçevede timar bir vergi gelir tevcih sistemi olmasının yanında aynı zamanda büyük bir askeri gücün beslenmesi ve seferlere hazır tutulması, taşrada güvenlik ve kamu düzeninin sağlanması ile zirai üretimin sürekliliğinin gözetilmesi gibi çok yönlü bir mekanizmadır. Bu mekanizmanın işleyişinde önemli bir rol üstlenen dirlik sahiplerine, devlete sundukları askeri ve idari hizmetler karşılığında muayyen bölgelerin vergi gelirlerini tahsil etme salahiyeti tanınmaktaydı. Dirlik sahibinin vefatı, feragati veya görevden ayrılması gibi durumlarda timarın mahlûl hâle gelmesi üzerine, söz konusu dirlik yeniden tevcih edilmekte; bu süreçte yarar ve muktedir kişilere veya dirlik sahibinin oğul veya oğullara intikal ettirilerek sistemin sürekliliği ve işleyişinin devamı sağlanmaktaydı. Bu sebeple timar ve zeametlerin intikali meselesi, özellikle sipahizâdelere ve zaimzâdelere yapılan tevcihler ve babadan oğula gerçekleşen timar geçişleri bakımından ayrı bir önem arz etmektedir. Bu çalışma, timar sistemi çerçevesinde sipahizâdelerin ve zaimzâdelerin sistem içerisindeki konumunu ele almayı amaçlamaktadır. Babadan oğula timar ve zeamet intikallerinde uygulanan hukuki ve teamül düzenlemelerin mahiyeti ile bu düzenlemelerin ruznâmçe ve yoklama defterlerine ne ölçüde yansıdığı analiz edilmektedir. Özellikle XVII. yüzyılda sipahizâdelerin ve zaimzâdelerin babalarına ait dirliklerden pay alma oranları, intikal biçimleri, uygulamanın sürekliliği ve bu sürecin timar sistemi içerisindeki yeri çalışmanın temel araştırma sorularını oluşturmaktadır. Bu meseleleri aydınlatabilmek amacıyla, timar işlemleri ile ilgili verileri içeren; timar tevcihleri ile timar sahipleri hakkında kıymetli bilgiler sunan ruznâmçe ve yoklama defterleri çalışmanın temel kaynakları olarak tercih edilmiştir. Bu doğrultuda farklı tarihleri içeren Defterhâne-i Âmire ile Maliyeden Müdevver defterleri içerisinden beş timar-zeamet ruznâmçe defteri ile bir yoklama defteri seçilerek analiz edilmiş ve Amasya Sancağı’nda gerçekleşen babadan oğula timar ve zeamet intikalleri incelenmiştir.