Divriği Naib Türbesi’nde Bulunan Vergi Kitâbesi ve Anıtsal Temsilde Hafıza

Bu çalışmanın konusu, Anadolu’daki Memlûk varlığı bağlamında stratejik öneme sahip olan Divriği’deki “Naib Türbesi” olarak bilinen yapının üzerinde bulunan vergi kitâbesidir. Türbenin batı cephesindeki pencere açıklığı üzerine yerleştirilen Arapça kitâbe, 1501-1516 yılları arasında Memlûk Sultanı olan Kansu Gavri’nin Divriği valiliği döneminde, Kayıtbay’ın da saltanat yıllarında düzenlenmiş bir vergi fermanı niteliğindedir. 1486 tarihli bu vergi kitabesi, hil’at, reislik, düğün hizmeti, cizye ve davra gibi vergilerin getirildiğini haber vermektedir. Kitâbenin içeriği, Memlûk vergi sisteminin sınır bölgesi uygulamalarını göstermesi açısından nadir yazılı kaynaklardan biri olma özelliği taşımaktadır. Plan, mekân ve mimarî özellikleri açısından Mengücek dönemi türbeleriyle benzerlik gösteren Naib Türbesi’nin 13. yüzyılda inşa edildiği düşünülmektedir. Ancak yapının inşa kitâbesi günümüze ulaşmamıştır. Bu nedenle türbenin inşa tarihi hakkında, mimarî benzerlikler ve kitâbedeki bilgiler ışığında yorum yapılabilmektedir. Vergi kitâbesinin türbeye sonradan, muhtemelen Memlûk ya da Osmanlı dönemindeki bir onarım sırasında yerleştirildiği düşünülmektedir. Kitâbenin yola bakan batı cephede yer alan pencere açıklığının üzerine konumlandırılması hem görünürlüğü artırma hem de kamusal alana mesaj verme işleviyle açıklanabilir. Çalışma, aynı zamanda kitâbede adı geçen Kansu Gavri’nin Memlûk hiyerarşisindeki yükseliş sürecini ve görevlerini de ele alarak, kitabenin yazıldığı dönemin sosyal, siyasî, ekonomik bağlamını ortaya koymaktadır. Bu bağlamda kitâbe, Osmanlı-Memlûk ilişkilerinin diplomatik ve askerî açıdan en gergin dönemlerinden birine denk gelmektedir. Sonuç olarak bu vergilerin Malatya kuşatması ve Kahire’de meydana gelen kıtlık gibi olayların ekonomik etkilerinin getirisi olarak görülen vergi sistemindeki düzenlemelerle doğrudan bağlantılı olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla bu yazıt, yalnızca bir vergi uygulaması değil, aynı zamanda sınır hattında yer alan Divriği’nin idarî ve anıtsal hafızasına dair önemli ipuçları içeren epigrafik bir kanıttır.