Cumhuriyet’in İdeolojik Evrimi: Devlet, Güç ve Meşruiyet (1923-2023)

Bu çalışma, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan günümüze uzanan süreçte devlet ideolojisinin dönüşümünü “devlet aklı” kavramı çerçevesinde incelemektedir. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte Osmanlı’nın teokratik ve hanedan temelli siyasal yapısından, rasyonalite, ulusal egemenlik ve seküler modernleşme ilkelerine dayalı bir ulus-devlet düzenine geçilmiştir. Atatürk dönemi (1923–1938), bu dönüşümün en belirgin biçimde kurumsallaştığı, kurucu ideolojinin Cumhuriyetçilik, Halkçılık, Laiklik, Milliyetçilik, Devletçilik ve İnkılâpçılık sistematik olarak inşa edildiği bir dönem olmuştur. Bu dönemde devlet, modernleşmenin öncüsü ve toplumun yeniden biçimlendiricisi olarak konumlanmış; eğitim, tarih ve dil politikaları aracılığıyla ulusal kimlik inşası gerçekleştirilmiştir. İkinci Dünya Savaşı sonrasında çok partili siyasal yaşama geçilmesiyle birlikte halk iradesi kavramı ön plana çıkmış, buna karşın bürokratik ve laik devlet aklı ile muhafazakâr toplumsal talepler arasında yeni bir gerilim doğmuştur. 1960, 1971 ve 1980 askerî müdahaleleri, bu gerilimin somut yansımaları olarak, devletin ideolojik sürekliliğini “millî güvenlik” ve “devletin bekası” söylemleri üzerinden yeniden üretmiştir. 1980 sonrası dönemde ise neoliberal ekonomik politikalar, küreselleşme dinamikleri ve Türk-İslam sentezi, devlet ideolojisinin hem ekonomik hem kültürel boyutlarını dönüştürmüştür. 2000’li yıllarda Adalet ve Kalkınma Partisi’nin yükselişiyle birlikte, devlet aklı muhafazakâr popülizm ve karizmatik liderlik temelinde yeniden tanımlanmış; modernleşmeci-seküler çizgiden daha dindar, toplumsal rızayı gözeten bir hegemonya biçimine evrilmiştir. Bu dönüşüm, hem Cumhuriyet ideolojisinin süreklilik unsurlarını hem de yeni rejimin meşruiyet arayışlarını iç içe geçirmiştir. Sonuç olarak, Türkiye’de devlet ideolojisi, farklı dönemlerde değişen siyasal aktörler ve toplumsal koşullar tarafından biçimlendirilmiş olsa da, devlet aklının sürekliliği, modernleşme, meşruiyet ve rıza üretimi eksenlerinde kendini yeniden üretmeye devam etmektedir.