Filistin’in Kültürel Mirasının Muhafazasında Abdullah Muhlis (1878–1947): Yazma Eser, Kütüphane ve Vakıf Ekseninde Entelektüel Faaliyetleri

Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinden İngiliz mandaterliği sürecine uzanan tarihsel aralıkta Filistin, Nahda hareketinin etkisiyle edebî üretimin, tarih yazımının ve basın faaliyetlerinin yoğun biçimde tezahür ettiği canlı bir entelektüel ortama sahne olmuştur. Gelişen eğitim imkânları, matbuatın yaygınlaşması ve ilmî dolaşımın artması bu canlılığın başlıca dinamiklerini oluşturmakla birlikte, Filistin bağlamında sürecin yönünü tayin eden temel unsur, Siyonizmin bölgede ortaya çıkardığı siyasî, demografik ve kültürel tehdit algısı olmuştur. Bu tehdit algısı, özellikle İngiliz mandaterliği döneminde Filistinli aydınlar arasında tarih, kültür ve edebiyat merkezli bir düşünsel yönelimi belirgin biçimde güçlendirmiştir. Bu süreçte Filistin tarihi, kutsal mekânlar, vakıf müesseseleri ve yazma eserler etrafında teşekkül eden metinler, millî ve kültürel değerlerin korunmasına yönelik bilinçli bir entelektüel çaba hüviyeti kazanmıştır. Bu bağlamda çalışma, Gaziantep kökenli bir Osmanlı aydını olan Abdullah Muhlis’in söz konusu süreçte Filistin’in tarihî ve kültürel mirasının muhafazasındaki konumunu, yazma eser, kütüphane ve vakıf ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır. Muhlis’in tarih yazımı, yazma eser kültürü, kütüphanecilik ve vakıf idaresi gibi alanlarda ortaya koyduğu çok yönlü faaliyetlere rağmen entelektüel şahsiyetinin literatürde sınırlı biçimde ele alınmış olması, bu çalışmanın çıkış noktasını teşkil etmektedir. Bu doğrultuda Muhlis’in aile ve eğitim arka planı, Osmanlı taşra bürokrasisi içindeki meslekî tecrübesi ve idarî görevleri ile ilmî üretimi arasındaki ilişki bütüncül bir çerçevede ele alınmıştır. Özellikle telif, tahkik, tercüme ve basın yazılarıyla şekillenen entelektüel faaliyetleri, yazma eser kültürü ve kurumsal hafıza perspektifi çerçevesinde analiz edilmiştir. Muhlis’in yazma eserleri tespit, tasnif ve neşir süreçlerindeki yaklaşımı; kütüphaneleri ilmî üretimin sürekliliğini temin eden kurumsal yapılar olarak değerlendirmesi; vakıf müesseselerini ise tarihî sürekliliğin hukukî ve kurumsal zemini olarak ele alması, çalışmanın temel inceleme eksenlerini oluşturmaktadır. Ayrıca Muhlis’in dönemin ilmî çevreleriyle kurduğu ilişkiler, süreli yayınlardaki faaliyetleri ve metin merkezli eleştirel yaklaşımı da değerlendirilerek onun Filistin merkezli olmakla birlikte Şam, Kahire ve Beyrut gibi ilim merkezleriyle irtibat hâlinde bulunan geniş bir entelektüel ağ içindeki konumu analiz edilmiştir. Bu yönüyle çalışma, Muhlis’i metin, kurum ve kültürel hafıza arasındaki ilişkiyi tesis eden bir entelektüel aktör olarak ele almaktadır. Çalışmada yöntem olarak biyografik analiz ile entelektüel tarih yaklaşımı birlikte kullanılmış; arşiv belgeleri, süreli yayınlar, tahkik edilmiş metinler, hatıratlar ve çağdaş değerlendirmeler mukayeseli ve metin merkezli bir okumaya tâbi tutulmuştur. Bununla birlikte Muhlis’in eserlerinin önemli bir kısmının günümüze ulaşmamış olması, şahsî kütüphanesinin savaş şartlarında kaybolmuş olması ve yazılarının dağınık hâlde bulunması, çalışmanın sınırlılıklarını teşkil etmektedir. Sonuç olarak bu çalışma, Muhlis’in yazma eserler, kütüphaneler ve vakıf müesseseleri üzerinden Filistin’in tarihî sürekliliğini ve Arap-İslâm kültürel hafızasını muhafaza etmeye yönelik sistemli bir entelektüel çaba ortaya koyduğunu; bu çabanın, dönemin siyasî ve kültürel şartları içerisinde şekillenen bilinçli bir miras koruma yaklaşımı olarak değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.