Siverekli Osman Esad Efendiyo Babijin Zazaca Mevlidi’nde Coğrafî ve Kozmolojik Terimler

Bu çalışma, Siverekli müderris ve müftü Osman Esad Efendiyo Babij tarafından 1903 yılında Zazaca kaleme alınan Bîyîşa Pêxemberî adlı mevlid metnini, metinde yer alan coğrafî ve kozmolojik terimlerin söylemsel işlevleri üzerinden disiplinler arası bir perspektifle incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, söz konusu metni yalnızca klasik mevlid geleneğinin bir uzantısı olarak değil; aynı zamanda İslami kozmolojinin yerel bir dil aracılığıyla yeniden üretildiği, mekânsal olarak örgütlenmiş bir anlam evreni olarak ele almaktadır. Yapısal düzlemde eser; Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât’ı, Ehmedê Xasî’nin Mewlidu’n-Nebiyyi’l-Qureyşiyyi’si ve Mela Hüseyin-i Bateyî’nin Mevlid-i Nebi’si ile belirgin bir türsel süreklilik arz etmekle birlikte, İslami kutsal coğrafyayı ve kozmolojik tasavvuru Zazacanın semantik ve fonetik imkânları aracılığıyla bölgesel kültürel imgelem içinde yeniden mekânsallaştırması bakımından özgün bir nitelik kazanmaktadır. Bu bağlamda metin, evrensel bir teolojik anlatının yerel dilsel kodlar üzerinden yeniden inşasını mümkün kılan bir “kültürel tercüme” pratiği olarak değerlendirilmektedir. Araştırma, nitel metin analizi yöntemi temelinde yapılandırılmış olup, çözümleme sürecinde Ruth Wodak tarafından geliştirilen Söylem-Tarihsel Yaklaşım (Discourse-Historical Approach - DHA) esas alınmıştır. Bu kuramsal çerçeve, metnin yalnızca içsel dilsel yapısını değil, aynı zamanda üretildiği geç Osmanlı dönemi sosyo-politik bağlamı içerisindeki işlevlerini, ideolojik yönelimlerini ve kimlik inşa edici boyutlarını çözümlemeye imkân tanımaktadır. Analiz, özellikle Veladet ve Miraç bölümlerine odaklanarak yürütülmüş; erd û azmîn (yer ve gök), Ke‘be, Mescida Qudsî, Sîdre, ‘erş ve mexrib û rojhelat (batı-doğu) gibi kavramların yalnızca betimleyici unsurlar olmadığı, aksine İslami dünya tasavvurunu yerel bir dil aracılığıyla yeniden kuran temel söylemsel araçlar olduğu ortaya konulmuştur. Elde edilen bulgular, merkezî dinî söylemin yerel bir dil olan Zazaca üzerinden yeniden üretilmesinin, dinî bilginin içselleştirilmesi, kolektif hafızanın inşası ve kültürel-pedagojik aktarım süreçleri açısından stratejik bir işlev üstlendiğini göstermektedir. Bu çerçevede metin, Henri Lefebvre’in “mekânın üretimi” kuramı ile Kevin Lynch’in “zihinsel haritalama” yaklaşımı doğrultusunda değerlendirildiğinde; yalnızca edebî bir ürün değil, aynı zamanda teolojik bir evren tasavvurunu organize eden, mekânsal anlamı söylem aracılığıyla kuran ve dinleyicinin bilişsel dünyasında bütünlüklü bir kozmolojik harita inşa eden çok katmanlı bir “söylem pratiği” olarak kavramsallaştırılmaktadır.