GÜNEYBATI (OĞUZ) VE KUZEYBATI (KIPÇAK) TÜRK YAZI DİLLERİNDE -DXr- EKİNİN İŞLEV ANALİZİ

Bu çalışmada -DXr- fiilden fiil yapım ekinin Güneybatı (Oğuz) ve Kuzeybatı (Kıpçak) Türk yazı dillerindeki işlevleri karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Türk yazı dillerinde tarihî dönemlerden itibaren işlek biçimde kullanılan -DXr- eki, temel olarak ettirgenlik işleviyle öne çıkmaktadır. Bununla birlikte ekin yalnızca yaptırma bildiren bir yapı olmadığı; oldurganlık, hareket / yer değiştirme, bilişsel ve algısal etki ile sonuçlandırma / durum değişimi gibi farklı işlev alanlarında da kullanıldığı görülmektedir. Çalışmada ekin işlevleri beş başlık altında değerlendirilmiş; Güneybatı (Oğuz) ve Kuzeybatı (Kıpçak) grubu Türk yazı dillerinden seçilen örnekler işlevlerine göre sınıflandırılarak karşılaştırmalı yöntem doğrultusunda incelenmiştir. Elde edilen veriler, -DXr- ekinin Türk yazı dillerinde temel işlevlerini büyük ölçüde koruduğunu; bununla birlikte farklı anlamsal ve işlevsel alanlarda da kullanılabildiğini göstermektedir. Ayrıca ekin tarihî süreç içerisinde fonetik varyantlar bakımından çeşitlendiği ve özellikle Kıpçak grubu Türk yazı dillerinde daha zengin biçimsel görünüm sergilediği anlaşılmıştır. Çalışma, -DXr- ekinin Türk yazı dillerindeki işlevsel sürekliliğini ve çok işlevli yapısını ortaya koyması bakımından önem taşımaktadır.