PROPP YÖNTEMİNİN BULGAR MASALLARINA UYGULANABİLİRLİĞİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Bu çalışma, Bulgar masallarını Vladimir Propp’un yapısal çözümleme yöntemiyle inceleyerek, anlatı yapılarının bu modelle olan uyumunu analiz etmektedir. Masallar, bir toplumun kültürel değerlerini, kolektif hafızasını ve sosyo-kültürel yapısını nesiller boyu aktaran temel sözlü anlatı türlerinden biridir. Araştırmacılar masalları içerik, tip ve motif açısından incelerken Propp masallarda yer alan karakterlerin eylemlerine dayanan işlevler üzerinden bilimsel bir sistem ortaya koymuştur. Propp’un adıyla anılan ve 1928 tarihli “Masalın Biçimbilimi” çalışmasına dayanan yönteme göre masallardaki karakterler ve nesnelerin eylemleri yani işlevleri sabittir. İşlev, masalda yer alan bir karakterin olay örgüsünün akışı içinde taşıdığı anlam açısından betimlenmiş eylemidir. Propp’a göre masallar, hangi kültüre ait olursa olsun ortak bir yapı üzerine kurulmuştur ve işlevlerin sayısı 31 ile sınırlıdır. Aynı zamanda da karakterlerin eylemleri bağlamında ortaya çıkan işlevlerin sayısında değişme olabilmesine rağmen bu işlevlerin dizilimleri her zaman aynı doğrultuda sıralanmaktadır. Çalışmada, Tsanko Lalev tarafından derlenen ve Filiz Çölmekçioğlu tarafından Türkçeye kazandırılan masallar Propp yöntemi kullanılarak yapısal olarak tahlil edilmiştir. Masalların kısa özeti verildikten sonra işlev şemaları çıkarılmıştır. Tilki ile Küçük Serçe adlı masal Ŋ θ A C E H J K, Üç Erkek Kardeş ve Altın Elma adlı masal β ϵ a B ↑ D F G K W°ᴏ, Doğmamış Petko adlı masal ise a B³ ↑ E F K ↓ işlev şemasına sahip olduğu belirlenmiştir. Tilki ile Küçük Serçe adlı masalda başlangıç (a) durumu dışında sekiz farklı işlev tespit edilmiştir. Bu işlevler arasında, tilkinin buğdayın büyük bölümünü kendisine alması (8. Kötülük, saldırgan aileden birine zarar verir, A) işlevi olay örgüsünün canlı yapısının sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Bu işlev, Propp’un belirlediği ilk yedi işlevi olanaklı kılmıştır. Olay örgüsü bu işlev ile düğümlenmiştir. Aldatılmaya karşı çıkmayan serçenin karşıt bir eylemde bulunmaya karar vermesi (10. Karşıt eylemin başlangıcı, C) ile de geçiş görevi gören işlev olarak tespit edilmiştir. Üç Erkek Kardeş ve Altın Elma adlı masalda başlangıç (a) durumu dışında on farklı işlev belirlenmiştir. Masalda düğüm noktasının oluşumu (8. Eksiklik, a) işlevi gerçekleşmiştir. Küçük çocuğun genç kız ile evlenmek istemesi ile diğer işlev ortaya çıkmıştır. Olay örgüsünde kızları yukarı çıkardıktan sonra deliğe düşen küçük çocuğun yeraltı dünyasında bir şehre gitmesinin (11: Gidiş, ↑) aileden birinin uzaklaşmasından (1. Uzaklaşma, β) farklı bir işleve sahip olduğu belirlenmiştir. Doğmamış Petko adlı masalda başlangıç (a) durumu dışında yedi farklı işlev belirlenmiştir. Karakterin evdeki kadınlardan daha aptal birilerin olup olmadığını bulmak istemesinin geçiş işlevi gördüğü (9. Aracılık, geçiş anı, B³), evden gitmesinin de (11. Gidiş, ↑) diğer işlevlerin ortaya çıkmasını sağladığı belirlenmiştir. Aynı zamanda masalın alt işleve de sahip olduğu (13. Kahramanın tepkisi, E; E7) tespit edilmiştir. Yapılan tahlil sonucunda, incelenen Bulgar masallarının Propp’un belirlediği 31 işlevin tamamını içermediği ve işlev sayılarında farklılıklar olduğu belirlenmiştir. Bunun yanı sıra incelenen masallarda tespit edilen işlevlerin Propp’un öngördüğü sıralama ile tutarlılık gösterdiği saptanmıştır. Aynı zamanda Bulgar masallarının Propp’un ortaya koyduğu masallarda yer alan karakterlerin eylemleri bağlamında ortaya çıkan işlevlerin değişmezliği ve evrenselliği bağlamında öngördüğü işlevsel yapıyla paralellik gösterdiği belirlenmiştir. Çalışma, farklı kültürlere ait masalların, karakter ve nesnelerinde nitelik ve nicelik bakımından değişiklikler bulunsa dahi, aynı yapısal iskelet üzerine inşa edildiğini ve işlevlerin diziliminde bir değişiklik olmadığını doğrulamıştır.