Öznenin Bütüne Anlamlı Katılımı: Hallac-ı Mansur’un “Ene’l-Hakk” Söyleminin Schelling Felsefesi Perspektifinden Tahlili

Bu çalışmanın konusu, Friedrich Wilhelm Joseph Schelling’in karanlık istenç ve zemin kavramlarıyla temellendirdiği özgürlük ontolojisinin; Tasavvuf geleneği çerçevesinde, Hallac-ı Mansur’un “Ene’l-Hakk” söylemi ile sevgi aracılığıyla Mutlak’la bütünleşme anlayışının karşılaştırmalı incelenmesidir. Kapsam olarak, Batı felsefesindeki özgürlük anlayışının dönüşümü sonucunda ortaya çıkan nihilizm sorununa karşılık, Schelling’in ontolojisi ile Tasavvuf geleneğindeki vahdet-i vücut öğretisi arasındaki benzerlikler, psikanaliz kuramındaki dürtü kavramı, edebi eserlerdeki yansımalar ve Kur’ân-ı Kerîm âyetlerinin tefekkürü bütüncül bir yaklaşımla ele alınmaktadır. Çalışmanın amacı, Schelling’in özgürlüğü yalnızca etik bir yükümlülük alanı olarak değil, iyilik ve kötülüğü içinde barındıran kadim bir potansiyel olarak yorumlayan yaklaşımını; Hallac-ı Mansur’un “Ene’l-Hakk” söylemiyle ilişkilendirerek, öznenin nihilizm sorunundan kurtularak bütüne anlamlı katılım imkanını ortaya koymaktır. Bu çerçevede, narsistik benliğin tasfiyesi, karanlık istencin dönüştürülmesi ve sevginin özgürlüğe kazandırdığı kurucu rol vurgulanmaktadır. Yöntem olarak felsefi karşılaştırma, kavramsal çözümleme, Freud ve Lacan ekseninde psikanalitik yorumlama ile edebi metin analizi bir arada kullanılmış, Milton, Goethe, Tolstoy, Dostoyevski, Sabahattin Ali ve İsmet Özel gibi yazarların eserlerinden örnekler verilmiş, Kur’ân âyetleri üzerine tedebbür gerçekleştirilmiştir. Psikanaliz, yönsüz itkisel potansiyelin inkarı, bastırılması veya yüceltilmesinin patolojik sonuçlarını açıklamada, edebiyat ise bu süreçlerin pratikteki izdüşümlerini göstermede işlevsel olmuştur. Çalışma, özgürlüğün yalnızca iradi tercihler alanı olmadığını; varlığın en derin katmanında iyilik ve kötülük imkanlarını birlikte barındıran bir potansiyel olduğunu ortaya koymaktadır. Bu potansiyel, kendi üzerine kapandığında narsistik merkezileşme, anlam yitimi ve ahlaki felce yol açan yıkıcı bir güce, sevgi aracılığıyla Mutlak’la bütünleştiğinde ise yapıcı ve anlam kurucu bir kudrete dönüşmektedir. “Ene’l-Hakk”, bu potansiyelin olumlu dönüşümün Tasavvufi formülasyonu olarak belirlenmiş ve Schelling’in özgürlük ontolojisiyle mütekabiliyet içinde nihai bir ilke olarak konumlandırılmıştır.