Sivil Din Teorisinin Paradigmatik İnşası: Bellah, Durkheim ve Rousseau Arasında

Bu çalışma, sivil din olgusunun yalnızca ABD bağlamında ortaya çıkmış özgün bir fenomen olmadığını; tarihsel ve düşünsel kökenlerinin Rousseau ve Durkheim gibi klasik düşünürlere kadar uzandığını ortaya koymaktadır. Bellah’ın katkısı, mevcut sosyolojik birikimi sistematik bir çerçevede yorumlayarak “sivil din”i teorik bir kavram hâline getirmesidir. Genel olarak değerlendirilirse sivil din, modern toplumlarda dinin tamamen ortadan kalkmadığını; aksine yeni semboller, ritüeller ve ulusal mitler aracılığıyla dönüştürülerek varlığını sürdürdüğünü gösteren önemli bir kavramsal çerçeve sunmaktadır. 1960’lı yıllarda Talcott Parsons ve öğrencisi Robert Bellah gibi bazı sosyologlar, modern Amerika gibi toplumların, kurumsal düzenlemeleri ile tarihsel kutlamalarına kutsal özellikler atfettiklerini ileri sürerek, “kurumsal din”den ayrı bir ‘sivil din’ görüşü ortaya atmışlardı. Bu teoriye göre, Amerikan yaşam biçimi, Hıristiyanlığın bir uzantısı olmaktan ziyade, kendine özgü inançlar, ritüeller ve semboller etrafında şekillenen, bağımsız bir inanç sistemi niteliği taşır. Bu çerçevede ortaya çıkan modern kent merkezli bir “dünyevi din”; bireyselcilik, faydacılık ve kişisel başarıyı yüceltir. Bu çalışmada bu teorinin ontolojisine ve bazı kaynakların değiniş biçimlerine inme amacını taşımaktayız. Sivil din teorisinin ayak sesleri Robert N. Bellah’tan çok önce gelmeye başlamış ve kendisi de birçok düşünürden etkilenmiştir. Bunu Durkheim’dan Rousseau’ya klasik sosyolog ve düşünürlerde görebilmekteyiz. Bu sosyolojik teorik olgunlaşmasından sonra Bellah’a buna isim koymak kalmıştır. Peki neydi onu bu teoriye iten ve bunu paradigmaya dönüştüren şey? İşte bu soru, çalışmamızın temel problemini teşkil etmektedir. Çalışma, nitel bir yöntem izleyecek ve içerik analizi tekniği kullanılarak nihayete erdirilecektir. Bu çalışmanın önceki araştırmalardan en önemli farkı ve değeri, sivil din teorisini yalnızca Bellah’ın kavramsallaştırmasıyla sınırlı tutmayıp, onun ontolojik temellerini ve tarihsel kökenlerini klasik ve çağdaş düşünürlerin fikirleriyle ilişkilendirerek incelemesidir.