Molla Câmî’nin A‘yân-ı Sâbite Anlayışı Bağlamında Kazâ-Kader, İnsan Fiilleri ve Yaratılış

Bu çalışmanın amacı, tasavvuf düşüncesinin önemli yorumcularından biri olan Molla Câmî’nin a‘yân-ı sâbite anlayışını ortaya koymak ve bu kavramın kazâ-kader, insan fiilleri ve yaratma teorisiyle olan ontolojik ilişkisini incelemektir. Vahdet-i vücûd düşüncesinin en temel kavramlarından olan a‘yân-ı sâbite, Câmî’ye göre ilahî ilimde bulunan sâbit hakikatler; haricî ve somut bir varlığa sahip olmayan, ezelî ve ebedî olarak değişmeyen maʻkûl suretlerdir. Bu sâbit hakikatler hüküm, eser ve nitelikleri vasıtasıyla dış dünyada zuhur etmektedirler. Câmî’ye göre kazâ varlıkların aynlarına dair ilahî hükmü; kader ise bu hükmün tafsili, yani varlıkların istidat ve kabiliyetlerine göre belirli zaman ve sebeplere bağlı olarak tahakkuk etmesidir. Bu tarif, Eşʻarîlerin kazâ-kader tanımıyla uyuşmaktadır. Ancak Câmî, “kaderin sırrı” ve “kaderin sırrının sırrı” formülasyonlarıyla kader meselesini vahdet-i vücûd ontolojisi üzerinden yorumlamaktadır. Buna göre kaderin sırrı, her bir aynın a‘yân-ı sâbitede belirlenmiş kabiliyetine göre varlıkta zuhûr etmesi; kaderin sırrının sırrı ise ilahî zâtta bulunan değişmeyen nisbet ve şe’nlerdir. Bu nisbet ve şe’nlerin değişmediği vurgusu, ilahî ilmin maluma tâbi oluşu ilkesiyle ilişkilidir; Câmî bu ilke sayesinde ilahî ilmin varlıklar üzerinde zorlayıcı bir tesirinin bulunmadığını ileri sürer. Câmî mantalitesinde insan fiilleri yaratma bakımından Allah’a, kesb bakımından ise kula nispet edilmekle birlikte; kulun fiili, mutlak varlığın kulun mertebesine tenezzül ederek onun istidadına göre kayıtlanıp zuhur etmesi olarak izah edilmektedir. Câmî bu tenezzül ve kayıtlanmayı kulun ihtiyarî fiili olarak adlandırmaktadır. Kudret ve fiilin kula nispet edilmesi ise Hakk’ın kulda kudret ve fiil suretinde zuhuru bakımından olup kudret ve fiiller hakikatte Hakk’a nispet edilir. Bu nedenle Câmî, kulun fiil üzerinde doğrudan bir tesirinin olmadığını ifade eder. Bununla birlikte Câmî, mutlak cebir anlayışını kulun istidat ve kabiliyetine dayanan bir kesb teorisiyle aşmayı hedefler. Câmî, yaratmayı Hakk’ın vücûdunun a‘yân-ı sâbitelere bürünmesi olarak açıklar. Yaratmanın sürekliliği bağlamında, âlemin sadece arazlar değil bütün cüzleriyle her an yenilendiğini savunur ve bu sürekli yaratılış hadisesini Hakk’ın mütekabil isimlerinin faal oluşuyla ilişkilendirir. Yaratmayla ilgili diğer bir husus da Câmî’nin, bazı eserlerinde yaratmanın zaruretine veya vücubuna ilişkin ifadelerine yer vermesidir. Ona göre âlem, ayn-ı vâhidde toplanan arazların toplamından ibaret olup bu ayn-ı vâhid, vücûdun hakikatidir; bütün cevher ve arazlar onunla kaimdir. Çalışmanın önemli bulgularından biri, Câmî’nin kazâ-kader ve insan fiilleri meselesinde kelamî terminolojiyi kullanmakla birlikte, bunları vahdet-i vücûd düşüncesi bağlamında ontolojik düzeyde temellendirdiğini ortaya koymasıdır. Araştırmanın ulaştığı nihaî sonuç, Câmî’nin dayanan a‘yân-ı sâbite doktrini vasıtasıyla vahdet-i vücûd düşüncesine Allah âlem-insan modeli inşa ettiği; kelam ilminin kazâ-kader, insan fiilleri ve kesb görüşünü ontolojik zemine taşıyarak kulun kabiliyet ve istidadıyla ilişkilendirdiği yönündedir.