Kütük ile Ârıza: Lehce-i Osmânî’den Bugüne Modern Türk Sözlükçülüğünde Müzmin Dil-Siyaset Düğümü

Modern Türk sözlükçülüğünün kurucu eseri Ahmed Vefîk Paşa’nın Lehce-i Osmânî’sidir. Eserin 1306/1888-89 tarihli ikinci baskısında sözlük tasarımı iki aşamalıdır. İlk aşamada, yalnız Türkçeleşmiş sayılan unsurlar sözlüğe alınmış; özgün biçim ve anlamlarını koruduğu için dile yeterince mâl olmadığı düşünülen Arapça-Farsça kökenli kelimeler Türkçenin söz varlığı dışında bırakılmıştır. İkinci aşamada sözlük, “aslı Arabî ve Fârisî olan” ve “olmayan” kelimeler diye iki cüze ayrılmış; böylece etimolojik mensubiyet madde içi bir bilgi olmaktan çıkıp sözlüğün üst-yapısal parametresi hâline gelmiştir. Bu tercih Lehce-i Osmânî’yi WEBSTER, GRIMM, LITTRÉ ve OED gibi millî sözlüklerden ayırmış; yabancılığı Arapça-Farsça kökenlilikle özdeşleştirirken Batı kökenli kelimeleri bu ulamın dışında bırakan asimetrik bir tipoloji üretmiştir. Makale, bu etimolojik mensubiyet merkezli usulün Şemseddîn Sâmî, Yeni Lisân hareketi, Cumhuriyet TDK’sı ve TDK’ya muhalif muhafazakâr cephede de takip edildiğini savunmaktadır. Sözlük gövdesinde yapılan sayım, iki cüzde birden görülen beş yüz elli kadar mükerrer maddeyi ortaya koymaktadır. Bu öbek, modern dil temasları kuramının yerlileşme derecelenişi dediği olgunun Vefîk Paşa’da üstü örtülü bir şekilde kaydedildiğine işarettir. Makalenin iddiasına göre sözlüğün okuruna beyan edilmeyen fiilî tatbiki mâl olmuşluğu dört derecede sergiler: mâl olmamış, kerhen mâl olmuş, kısmen mâl olmuş ve tam mâl olmuş. Ancak bu derecelilik kuramsal açıdan tanınmamış, sonraki sözlükçülere bir ârıza olarak devredilmiştir. Nejat MUALLİMOĞLU’nun kelime seçiminde köken yerine ifade gücünü esas alan tavrı bu kutuplaşmanın yegâne istisnâsıdır. Alanyazın bu ârızanın çeşitli geç dönem tezahürlerini farklı disiplinlerden belgelemiştir; lakin ârızanın menşeini Lehce-i Osmânî’nin etimolojik tasnif tercihine kadar götüren bir çalışma daha önce yapılmamıştır.