Türkçe Ders Kitaplarında Eş Anlamlılık: hayal etmek ve düşlemek Örneği

Ana dili olarak Türkçe öğretimine yönelik ders kitaplarında kelimelerin eş anlamlı öğretilmesi yaygın bir uygulama olarak Türkçenin eğitim-öğretim sürecinde kendine yer bulmaktadır. Bununla beraber sözlük bilimi alanında yapılan araştırmalar ve söz varlığı alanında kelime öğretimi uygulamalarından elde edilen sonuçlar birden fazla kelimenin aynı anlamda öğretilmesinin aktif söz varlığına negatif yönlü etki edebileceğine işaret etmektedir. Bu sebeple araştırmada Özgün Yayınevine ait 7. sınıf Türkçe dersi kitabından seçilen hayal etmek–düşlemek kelime çifti fenomenolojik desende incelenmiştir. Veriler dil bilimi kriterlerine uygun olarak art zamanlı ve eş zamanlı kullanımların derlenmesi için kriterli örnekleme ile seçilmiş sözlük kayıtları yoluyla derlenmiştir. Söz konusu veriler NVivo 8 nitel veri analizi programında tematik analiz yoluyla çözümlenmiştir. Bulgular iki kelimenin zihinde canlandırma ve tasarlama gibi bazı anlam alanlarında kesiştiğini; ancak tam bir anlam özdeşliği göstermediğini ortaya koymuştur. Art zamanlı kayıtlarda “hayal etmek”in görüntü, gölge, yansıma, tayf ve kuruntu gibi daha geniş bir anlam çevresine sahip olduğu; “düşlemek” kelimesinin ise rüya ve uyku çekirdeği etrafında biçimlenen daha dar bir alandan geldiği görülmüştür. Eş zamanlı kayıtlarda “düşlemek” kelimesinin tasarlama ve gerçekleşmesi istenen şeyi kurma bakımından “hayal etmek”e yaklaştığı, buna rağmen iki kelimenin bütünüyle birleşmediği anlaşılmıştır. Bununla birlikte sonuçlar yalnızca ilgili iki kelimeye ilişkin incelemelerle sınırlıdır. Gelecek araştırmalarda ilgili farkların ölçme ve değerlendirme yoluyla test edilmesi faydalıdır. Ayrıca eş anlamlı görülen farklı kelime gruplarının benzer metotlarla çalışılması da sözlük biliminden kelime öğretimine geniş bir alanda öğretmenler, araştırmacılar ve politika yapıcılar için yol gösterici sonuçlar sunabilir. Son olarak ilgili kelime grubunun eş anlamlı biçimde öğretilmesinin müfredat ekseninde yeniden değerlendirilmesi aktif söz varlığının geliştirilmesi için yararlı olabilir.