İbn Haldun ve Auguste Comte Sosyolojisinin Karşılaştırmalı Analizi

Sosyoloji biliminin Comte tarafından pozitif bilimlerin metodolojisine uygun bir biçimde XIX. yüzyılda ilan edildiği düşüncesi, sosyoloji dünyası tarafından uzun yıllar boyunca tartışmasız kabul edilmiştir. Ancak yaygın kanının bu yönde olmasına karşın toplumsal varlık alanı, Comte’tan yüzlerce yıl önce İbn Haldun, Vico, Quetelet ve Montesqieu gibi sosyolojik simalar tarafından bilimsel temellerle incelenmiştir. Bu çalışma; diğer sosyolojik simalara kıyasla daha eski bir dönemde yaşamış olması ve sosyoloji tarihinde uzun yıllar boyunca göz ardı edilmesi nedeniyle İbn Haldun’u tercih ederek sosyolojinin meşru kurucusu olduğu ileri sürülen Comte’la karşılaştırmıştır. Bu çalışma, Comte’un sosyolojinin meşru kurucusu olduğu yönündeki yaygın argümanı tartışmaya açarak İbn Haldun’un alanda göz ardı edilen sosyolojik konumunu netleştirmeyi amaçlamaktadır. Sosyolojiye ilişkin daha eski köklerin mevcudiyetini göstermeye çalışan bu çalışmada Comte ve İbn Haldun’un biri XIV. yüzyılın ve diğeri ise XIX yüzyılın tarihsel rengini taşıyan sosyolojik anlayışları; benzerlik ve farklılıkları açısından tarihsel karşılaştırma yöntemiyle incelenmiştir. Bu kapsamda kuramcı kimlikleri, toplumsal değişime ilişkin düşünceleri ve aile, devlet, ekonomi, din ve eğitim gibi sosyal yapıya dahil olan unsurları ele alma biçimleri üzerinden bir karşılaştırma yapılmıştır. Söz konusu kavramlar üzerinden öncü iki figürü karşılaştıran bu çalışma, sosyoloji disiplininin farklı tarihsel bağlamlarda meydana gelen doğuş sürecine ilişkin alanda var olan belirsizliği gidermiş; ayrıca iki farklı coğrafya ve yüzyılda üretilen sosyolojik argümanların çağın mantalitesini ve figürlerin kendi yaşamlarını yansıttığını bulgulamıştır. Sonuç olarak kendi kulvarında ilerleyen Doğu ve Batı’daki sosyoloji serüvenini alanın kökleri üzerinden karşılaştıran bu çalışmanın, çok boyutlu tarihsel bir analize kapı aralaması açısından alana katkı sunması umulmaktadır.