GÖK KUBBE KAVRAMI ve KÜRESEL EVREN TASARISININ SANATSAL TEMSİLİ

Türkçede gök kubbe, insanlığın merakı, hayali, azmiyle şekillenmiş, gözün göremediği, bedenin erişemediği soyut, küresel bir mekânın imgesel karşılığıdır. Araştırma makalesi niteliğindeki bu çalışma, gök kubbe kavramının geçmişten bugüne değişen küresel evren tasarıları ve sanatsal temsil biçimleriyle olan paralelliklerini göstermeyi amaçlar. Çalışma yöntemi olarak, Antik Yunan’dan, 20. yüzyılın başına kadar geçen sürede yazılmış bilimsel ve düşünsel literatürdeki küresel evren olgusu, tarihsel, kültürel ve algısal boyutlarıyla taranmıştır. Elde edilen verilerle belirlenen kuramsal alt yapıya, sanat tarihindeki gök kubbe temsillerini içeren eserlerin taranması ve incelenmesi eşlik etmiştir. Evrene dair küresellik imgelerinin izleri, Antik çağlardaki tapınma ve gündelik yaşam nesnelerinde, Hristiyan ikonografisinde, İslam geleneğinin metafizik sembolizminde, Aydınlanma Çağı’nın bilim, doğa temalı resimlerinde, kitap illüstrasyonlarında bulunmuş, mimaride yapısal ve kavramsal bir unsur olarak kubbe kullanımda ortaya çıktığı gözlenmiştir. Yapılan karşılaştırmalı okumalar ve görsellerin incelemesinde edinilen en önemli bulgu, evrenin küresel formuna ilişkin kullanılan kozmolojik imgelerin, doğanın işleyişine dair bilgilendirici unsurlar taşımalarının yanında, sıklıkla aşkınsal bir alana gönderme yaptığıdır. Farklı çağlar ve kültürlerde değişmeyen, evrensel imgeler arasında sayılabilecek gök kubbe, zihnin sonsuzluğu sınırlama ihtiyacından ve uzamı mekânsal bir deneyime taşıma çabasından türediği sonucuna varılmıştır. Ortaya çıkan makale, bugün ve gelecekteki bilimsel, düşünsel kuramların perspektiflerinde evren tasarılarının sanattaki yansımalarının araştırılması adına yapılacak yeni çalışmalara kapı aralamıştır.