„Wielki dyrygent orkiestry” – Gandhi Vincenza

Artykuł jest próbą szerokiego spojrzenia na stosunek Stanisława Vincenza do postaci Mohandasa Karamchanda Gandhiego. Autor analizuje pierwszy ślad zainteresowania przywódcą Indii – artykuł w „Drodze” z 1927 roku, będący pokłosiem wydania książki Romain Rollanda Mahatma Gandhi, dalej obszerny esej opublikowany w paryskiej „Kulturze” po śmierci Mahatmy. Najwięcej czasu poświęca jednak na tropienie śladów idei „bezgwałtu” w tetralogii Vincenza Na wysokiej połoninie. Na podstawie przytoczonych przykładów można stwierdzić, że na ideach i historii Gandhiego pisarz oparł nie tylko kreację kilku powieściowych postaci i ich perypetii, ale przede wszystkim zasadnicze przesłanie etyczne całego cyklu. W pojęciu rachmanności i sprzeciwie wobec przemocy Vincenz dokonał splotu idei z różnych religii i kultur, łącząc tradycję chrześcijańską i chasydzką, buddyjską i hinduistyczną czy poglądy H.D. Thoreau. Symbolem bezprzemocowej władzy nad ludźmi, walki bez gwałtu i nienawiści, zarazem najpełniejszym symbolem wolności jest w książce Vincenza pieśń grana na pasterskiej piszczałce o nazwie fłojera. Artykuł wieńczą refleksje nad wspomnieniowymi Dialogami z Sowietami, w których Vincenz opisuje swoje relacje z przedstawicielami władzy sowieckiej podczas II wojny światowej, kiedy miał okazję praktykować idee zaczerpnięte od Mahatmy.