Bitkisel süsleme sanatının oluşumunda islam ve onun bileşeni tasavvufun istisnai rolü

Azerbaycan, Türkiye ve Orta Asya sanatında süsleme, yalnızca şenlik havası yaratan bir süsleme değil, aynı zamanda karmaşık, güçlü duyguların ifadesidir. Saray sanatının gelişmesinde profesyonel şair ve müzisyenin faaliyeti,semboller dünyası ile hayal dünyası arasında bir bağlayıcı araç olmuştur. Sanatçının yarattığı görünür formlar İslam kültürel geleneğinin özüne bağlıydı ve derin anlamlar gizliyordu. İslam kültüründe mistik bir hareket olarak tasavvuf, entelektüel ve elit bilinçten ortaya çıkan biçimsel dini doktrinleri yansıtıyordu. İslam kültüründe mistik bir hareket olarak tasavvuf, entelektüel ve seçkin bilinç tarafından yaratılan resmi dini doktrinleri yansıtıyordu. İlk Sufiler, hayatın nimetlerinden vazgeçen ilk dervişlerdi. Tasavvufun toplumsal tabanı 10-12. yüzyıllarda genişledi. Bu dini Sufi topluluğu, manastır tarikatları olarak oluşmuştur. Avrupa'daki (İspanya, Balkanlar), Afrika'daki (Mısır) ve Yakın Doğu ülkelerindeki tüm Müslüman ülkelere yayılmaya başlarlar. Azerbaycan'da özellikle Kazan Han döneminde tasavvuf, devlet politikasının temel unsuru olarak sanatın her alanına nüfuz etmiştir. Mistik yolu takip etmek için ayrı okullar ortaya çıktı, her birinin bir devlet ve bir devletten oluşan bir bileşeni vardı. Ana hedef, gerçeği anlamak ve mistik yolu takip etmekti. Bunun için Sufiler, müzik eşliğinde bir tür kolektif düşünceye dalarak meditasyon yaparak inzivaya çekildiler. Bu törenler bir şeyhin rehberliğinde yapılırdı. Bu meditasyon üç bölümden oluşurdu. Tasavvuf ilmindeki ilk terime “halva” denirdi ve tek başına gizlice yapılırdı. İkinciye “zikir” denirdi. Bu bireysel olarak veya bir toplulukta yapılırdı. Üçüncüsü “sema” adı verilen kolektif okumalardan oluşurdu. Bu Kuran'da bulunmaz. Türkiye'nin başkenti Konya şimdi Sufi dansının merkezidir ve 28 Kasım 1244'te Şems-i Tebrizi tarafından İslam alimi Celalettin Rumi'ye öğretilmiştir. Celalettin Rumi her şeyi unutup müziğe ve dansa katılmış ve aynı zamanda şiir okumaya başlamıştır. Şems olmadan Rumi'nin Rumi olamayacağı şiirle yazılmıştır. Hiçbir şey kendiliğinden değişmez, demir kendiliğinden hançer olmaz ve Rumi Mesnevi ruhuyla yazamaz.