Ferrî'nin Farsça Bir Kasidesinin Tercüme ve İzahı

Bu çalışma, XVIII. yüzyılın ikinci yarısının başlarında Tatarpazarcık'ta dünyaya gelen ve 1805 yılında vefat eden şair Ferrî'nin Türkçe Divan'ı içerisinde yer alan ancak bugüne kadar müstakil bir çalışmaya konu olmamış 43 beyitlik Farsça kasideyi ele almaktadır. Asıl adı Mehmed olan Ferrî’nin ailesi hakkında kısıtlı bilgi bulunmakla birlikte, dönemin önemli isimlerinden olan ve İran edebiyatına olan vukufiyeti sayesinde çok sayıda öğrenci yetiştiren Hoca Neş'et'in öğrencisi olduğu bilinmektedir. Kaynaklar, Ferrî'nin pek çok memuriyette görev yaptığına değinmektedir. Ünlü biyograf İbnü'l-Emin, Ferrî için "şâir-i mâhir geçinen eşhâsın pek çoğundan daha güzel sözler söylemiştir" yargısında bulunur. Ferrî'nin şimdiye kadar tespit edilebilen tek eseri olan Divan'ı, toplam on iki aruz kalıbı ve hemen bütün nazım şekillerini içermektedir. Divan'da iki yüz adet gazele mukabil on adet kaside ve yirmi beş adet nazire bulunmaktadır. Ayrıca Divan'ın sonunda oldukça müstehcen bir dille yazılmış "Hikâye-i Manzûme el-Mulakkab bi-Mekr-i Acîb" başlıklı 149 beyitlik bir mesnevi yer almaktadır. Divan; 1'i kaside, 1'i terci-bend, 4'ü gazel, 1'i tahmis ve 1'i tesdis olmak üzere toplam sekiz Farsça manzume ihtiva etmektedir. Bu çalışmada, Divan'ın ilk manzumesi olan 43 beyitlik Farsça kasidenin tercüme ve izahı sunulmaktadır. Aruzun fâilâtun fâilâtun fâilâtun fâilun kalıbıyla yazılan bu kaside tevhid-na῾t nazım türünde kaleme alınmıştır. Mücerred kâfiye kullanılmış olup kâfiye harfi -â’dır. Redif ise -yı men’dir. Birkaç yer dışında vezin genel olarak iyi kullanılmıştır. Kasidede klasik Fars ve Türk şiirinin müşterek mazmun dünyasını yer yer orijinal imajlarla yansıtan bir yapı görülmektedir. Özellikle tevhid bahsindeki beytin anlamına eklemlenen yoğun tasavvufî katman dikkat çekicidir. Kasidede klasik kaside tertibi görülmez. Tevhid bahsini içeren ilk 14 beyit, tasavvufî yaklaşımın yoğun olarak hissedildiği ve okurunu, beyitleri bu perspektiften yorumlamaya zorlayan bir örüntü sunar. 15 ila 19. beyitler ehl-i beyt sevgisine dairdir. 20. beyit tecdîd-i matladır. 21 ila 27. beyitler yedi beyitten oluşan bir gazeldir (tegazzül). Gazelde türün gerektirdiği âşıkâne tavır, kasidenin kutsal havasını bozmayacak ağırbaşlı bir şûhluktadır. 28 ve 29. beyitler Örfî-i Şîrâzî’nin bir kasidesinden iktibastır. 30. beyitle başlayan na῾t, 43. beyitte sonlanır. İzahat yapılırken yoruma öncelikli katkısı olduğu düşünülen kelimelerin sözlük anlamları üzerinde kısaca durulmuş ve gerekli görüldüğünde beytin çağrışım alanındaki yeri ortaya koyulmaya gayret edilmiştir. Fars ve Türk şairlerinin konuya ilişkin beyitleri yer yer tanık olarak kullanılarak hem yorumun güçlendirilmesi hem de metnin klasik şiir geleneği içerisinde orijinal imajlar sunup sunmadığı gösterilmeye çalışılmıştır. İncelenen Farsça kaside, Mevlana Müzesi Kütüphanesi’ndeki nüshada (MM) 3b–5a; İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi’ndeki nüshada (NE) ise 2a–3a varakları arasındadır. MM nüshasında kasidenin bulunduğu 3b-4a varaklarındaki kısmi tahrifat nedeniyle bazı yerler okunamaz durumdayken NE nüshasının bu açıdan daha iyi durumda olduğu söylenebilir.