ESKİ UYGURCA TEKRARLI SIFATLARDA FARKLI BİR PEKİŞTİRME YÖNTEMİ: {+DA} EKLİ PEKİŞTİRME

Tarihî dönemlerde yalnız birkaç eser üzerinden taramalar yapılması ve modern dönemlerde ilgili dil, lehçe ya da ağıza özgü dil bilgisi çalışmalarının esas alınması, bir başka ifadeyle tarihî ve modern Türk lehçeleri üzerine bütünlüklü çalışmalar yapılmaması dil bilimi konularının net bir şekilde ortaya konması için en büyük engel olsa gerektir. Türk dilinde pekiştirme meselesi de bütünlüklü olarak ele alınmamış konulardandır. Ahat Üstüner, İlknur Karagöz gibi araştırmacılar Türk dilinin çeşitli dönemlerinden seçme kaynaklar üzerinden çalışmalarını yürütmüşler ve bu temelde değerlendirmeler yapmışlardır. Vecihe Hatipoğlu’nun çalışması Türkiye Türkçesini; Mehmet Orhan Çetindağ’ın çalışması ise Eski Uygur Türkçesini konu edinmektedir. Çetindağ çalışmasında Altun Yaruk, Bahşı Ögdisi, Dışastvustık, Daşakarmapathavadanamala, Huastuanift, Irk Bitig, İyi ve Kötü Prens Öyküsü, Kuanşi İm Pusar, Körüm Bitig, Maytrısimit gibi eserleri taramasına rağmen bazı pekiştirilmiş ifadeleri gözden kaçırmıştır. Bu makalenin konusu olan ve Çetindağ’ınki başta olmak üzere Üstüner’in ve Karagöz’ün çalışmalarında da yer almayan {+DA} ekli pekiştirmeye Eski Türkçe metinlerde özellikle de Eski Uygurcada sıklıkla rastlanmaktadır. Kutadgu Bilig’de yavuzda yavuz va’de kıygan bolur dizesinde geçen yavuz+DA yavuz ibaresi [k1+DA … k1] yapısında {+DA} ekiyle pekiştirilmiş olup bu kullanıma Eski Uygurcada oldukça sık rastlanmaktadır. Çetindağ’ın çalışmasında kaynakçada yer almasına rağmen yeterince faydalanılmayan Jens Wilkens’in Eski Uygurcanın El Sözlüğü isimli eserinde çok sayıda kullanımı olan bu yapıya /a/ sesiyle başlayan örnekler olarak aglakda aglak ‘bütünüyle eşsiz’, alpta alp ‘çok zor, son derece güç’, amılta amıl ‘çok sakin’, amrakta amrak ‘çok sevgili’, arıgta arıg ‘tertemiz, çok temiz’, artokta artok ‘(inanç) çok katı, çok kuvvetli, çok kararlı, çok güçlü’, avınguta avıngu ‘son derece canlandıran, çok eğlenceli, son derece cana can katan’, adaktakıda adaktakı ‘en sonda bulunan’ vb. verilebilir. Bu makalede Eski Uygurcada sıkça örneği bulunan {+DA} ekli pekiştirmenin bağlamlı kullanımları da dikkate alınarak bir tasnifi yapılacak; böylelikle de Türk dilinde pekiştirme yapma yolları arasında bu türün de yer alması gerektiği ortaya konacaktır.