8/14. YÜZYILDA ULEMA HAREKETLİLİĞİ: ANADOLU’DA NAHİV İLMİNİN TEMELLERİ

Âlimlerin gittikleri coğrafyalara ilmî birikimlerini taşırken aynı zamanda o bölgelerden de etkilenmeleri, 8/14. yüzyılda Anadolu ile diğer bölgeler arasındaki ulema hareketliliğini anlamayı gerekli kılmaktadır. Bu bağlamda, söz konusu hareketlilik incelenerek Osmanlı ve Beylikler dönemi Arap dili çalışmalarının temelleri ortaya konulmuştur. Görüldüğü kadarıyla Anadolu ile Tebriz ve ötesini ifade eden Acem coğrafyası, Bağdat-Musul merkezli Irak coğrafyası ve Şâm-Mısır merkezli Memlükler coğrafyası arasında yoğun ilmî hareketlilikler yaşanmaktadır. Bu dönemde öncelikle Anadolu’da mevcut Arap dili âlimleri, daha sonra Anadolu dışında yaşamış âlimler tespit edilmiştir. Bu yüzyılda özellikle Anadolu’da yaşamış âlimlerin mezkûr coğrafyalara seyahatleri ve göç ettikleri yerler ele alınarak katkıları değerlendirilmiştir. Aynı durum aksine göçler için de söz konusudur. Buna göre mezkûr coğrafyalardan Anadolu’ya gelen âlimler de ele alınmıştır. Çalışmanın kapsamı sadece Arap dil âlimleri ile sınırlı tutulmuştur. Ancak Arap dil ilimleri de geniş kapsamlı olduğu için sadece nahiv âlimleri özelinde bir çalışma yapılmıştır. Bu çalışmada dönemin ana kaynaklarına müracaat edilmiştir. Buna göre Süyûtî’nin Bugyetü’l-vu’ât adlı eseri ile Taşköprüzâde’nin eş-Şeḳâiku’n-nuʿmâniyye adlı eseri asıl kaynak olarak kullanılmıştır. Bununla beraber Sehâvî’nin ed-Dav'ü'l-lâmiʿ, Safedî’nin A’yânü’l-asr ve İbn Hacer’in ed-Dürer adlı eserlerinden de istifade edilmiştir. Elde edilen verilerin değerlendirilmesi neticesinde Anadolu’da nahiv ilminin teşekkül ve gelişim sürecinde öncelikle Acem diyarı âlimlerinin ardından Endülüs âlimlerinin katkı sağladığı anlaşılmıştır.