İstanbul Şer‘iyye Sicillerinde Gedik Kurumu: Mülkiyet, Rekabet ve Piyasa İlişkileri Üzerine Bir Değerlendirme

Çalışma, Osmanlı esnaflık sisteminde gedik kurumunun tarihsel ve iktisadi işlevlerini İstanbul Şer’iyye Sicillerine dayalı olarak analiz etmektedir. Esnaflık kurumunda gedik sisteminin ortaya çıkmasıyla, esnafın kiracı statüsünde olduğu dükkânlarda tasarruf hakları genişlemiştir. Gedik sistemi ile birlikte usta olma koşullarına bir yenisi eklenerek, esnaf birliklerine dışarıdan girişlere uygulanan sınırlandırmalar da artmıştır. Dolayısıyla, gedik sayesinde esnaflar konjonktürel değişimlere karşı ekonomik güvence elde etmiştir. Çalışmanın temel amacı esnaflık sisteminde gedik kurumunun mülkiyet, rekabet ve piyasa ilişkilerini nasıl şekillendirdiğini ortaya koymaktır. Gediklerin esnaflık kurumunda meydana getirdiği değişimlerin izini sürmek amacıyla, İstanbul’a ait 100 Şer’iyye Sicilinin yayımlanmış transkripsiyonlarında yer alan esnaf gediklerine ilişkin davalar tespit edilmiştir. Sicillerde tespit edilen davalar içerik bakımından alım-satım, kira, miras, borç, ortaklık, nöbetleşe kullanım, emanet, hasarlı dükkanlar, nakil, kayıt ve esnaf nizamları alt kategorileri altında gruplandırılmıştır. Bu alt gruplar ise birbirleriyle ilişkili alanlarına göre mülkiyet, piyasa ve rekabet temaları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Sonuç olarak gedik sisteminin esnaf birliklerinin geleneksel yapısında değişimlere yol açtığı gözlemlenmiştir. Gedik kurumu, esnafların dükkanlar üzerindeki mülkiyet haklarını artırmıştır ve yarı-özel bir mülkiyet biçimi halini almıştır. Mülkiyet haklarının artması esnaf gruplarının kiracı statüsünde olduğu dükkanlar üzerinde pazarlık güçlerinin artmasını sağlamıştır. Esnaflar dükkanların alım-satımlarının yapılması sayesinde gedikleri bir yatırım aracı olarak kullanmıştır ve gedikli dükkanlara ait bir piyasalaşma süreci başlamıştır. Esnaflık sisteminde ustalık mertebesine yükselme koşullarına gedik sahibi olma şartının eklenmesi ve gedik sayılarının sınırlandırılması; esnaf birliklerini dış rekabet baskılarına karşı korurken, aynı zamanda lonca yapısı içinde yeni bir rekabet dinamiğini şekillendirmiştir. Bu çerçevede gedik kurumu, değişen ekonomik ve toplumsal koşullar altında kurumların ve aktörlerin varlığını sürdürebilmek amacıyla daha verimli bir hale evrilmelerinin önemli bir örneğini sunmaktadır.