Mâverdî'nin Tefsirinde Kıraat Tasavvuru

Son ilahi kelam olan Kur’ân-ı Kerîm hem metni hem de manası açısından beşer üstü mucizevî bir kitaptır ve onu anlama noktasında birçok faktörün etkili olduğu bir gerçektir. Bu bağlamda etkisi göz ardı edilemeyecek faktörlerden biri de kıraat olgusudur. Kur’ân-ı Kerîm’in manasının daha kapsamlı şekilde anlaşılmasında kıraat farklılıklarının önemli bir yeri vardır. Kıraat farklılıklarının bazıları, âyetlerin anlamında zenginlik kaynağı olurken, bazıları da mananın daha açık bir şekilde anlaşılmasına imkân tanımaktadır. Dolayısıyla Kur’ân-ı Kerîm’i anlama çabasında kıraatlerin büyük önemi haizdir. Bu durum müfessirlerin çoğunluğu tarafından dikkate alınmış ve neticede, bu kıraat ihtilaflarını kendi sistemleri ve değerlendirmelerine göre yazdıkları tefsir eserlerine yansıtmışlardır. Tefsirinde farklı vesilelerle kıraat ihtilaflarına yer veren âlimlerden biri de Mâverdî’dir (öl. 450/1058). Mâverdî farklı alanlarda yazdığı eserlerle yaşadığı dönem ve sonrasında etkili olan isimler arasında yer almaktadır. Çoğunlukla el-Ahkâmü’s-sultâniyye ve Edebü’d-dünyâ ve’d-dîn isimli eserleriyle tanınan bir âlim olmasının yanında meşhur bir hukukçu, siyasetçi ve müfessir olması gibi çok sayıda özelliği bulunan Mâverdî’nin en-Nüket ve’l-uyûn isimli tefsiri, yazılış yöntemi ve içerdiği bilgiler açısından birçok alanda dikkat çektiği gibi içerdiği kıraatler ve bu kıraatlerin tefsire etkileri açısından da dikkat çekmektedir. Hicrî beşinci asırda kaleme alınan ve kıraat farklılıklarına da önemli ölçüde yer veren bu eser, kıraat-i seb‘a anlayış ve kabulünün hüküm sürdüğü bir dönemde yazılmış olması yönüyle de kıraat ilmi açısından önem arz etmektedir. Mâverdî, en-Nüket ve’l-uyûn isimli tefsirinde gerek sahih gerekse şâz olarak değerlendirilen çok sayıda kıraat farklılığına değinmiş, tefsir bağlamında farklı yönlerden kıraatlerden istifade etmiştir. Eserde nakledilen kıraatlerin farklı açılardan değerlendirilebilmesi mümkün olsa da bu makalede, kıraatlerin sahih olabilmesi için belirlenen kriterler olan Hz. Peygamber’e (s.a.v.) ulaşan sahih bir senet, Mushaf hattına ve Arap dili gramerine uygunluk şartları bağlamında Mâverdî’nin kıraat tasavvuru tespit edilmeye çalışılmaktadır. Bu maksatla en-Nüket ve’l-uyûn tefsirinden müellifin kıraat algısına işaret eden örnekler verilecektir. Müstakil bir kıraat eseri olmamasına rağmen Mâverdî, eserinde çok sayıda kıraat farklılığını genellikle kıraati okuyan kişilerin isimlerini belirterek rivâyet etmiş, çoğu zaman da zikrettiği kıraatleri tahlil ederek yorumlamış, zaman zaman kıraatler arasında tercihte bulunmuş ve konu hakkında sahâbe, tâbiîn ve sonraki nesillerden çok sayıda kişinin görüşlerini nakletmiştir. Çalışmada, Mâverdî’nin tefsirinde kıraatleri kullanma usûlünü gösteren kıraat örnekleri, kullanıldıkları bağlama uygun başlıklar altında incelenmektedir. Böylelikle kıraatler yönünden adeta dönüm noktası olan bir dönemde yazılmasına rağmen sahih kıraatler yanında çok sayıda şâz kıraati de ihtiva eden en-Nüket ve’l-uyûn adlı tefsirde, Mâverdî’nin kıraatlere yaklaşım tarzının anlaşılabilmesi hedeflenmiştir. Bu çalışmayla özellikle kıraatlerin diğer İslamî ilimlerle olan bağlantısının yanında kıraatlerin hükümlere etkisi ve tefsire yansıması da görülmüş olacaktır. Çalışma sonucunda, Mâverdî’nin pek çok açıdan kıraatlerden istifade ettiği müşahede edilmiştir.