AHMET HAMDİ TANPINAR’IN HİKÂYELERİNDE ARZU ve ÖLÜM

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın (1901-1962) edebi metinlerinde insani duyguların özel bir yeri vardır. Bugün modern Türk edebiyatının çok okunan yazarlarından biri olması, roman ve hikâyelerindeki kahramanların psikolojik durumlarını tahlil etme yeteneği ile ilgilidir. Çünkü Tanpınar hikâye ve roman kahramanlarını aşk, ihtiras, arzu, kıskançlık, korku, merhamet gibi duyguların mücessem birer temsili olarak inşa eder. Hikâye ve roman kahramanlarını en tipik yanlarıyla tasvir eden Tanpınar, edebi eserde tip yaratma yeteneği bakımından birçok romancıdan daha başarılıdır. Onun tipleştirme tekniğinin esası kahramanların insani potansiyellerinin sınırlarını zorlamasıdır. Çoğu zaman kendilerini ve başkalarını anlamaya çalışan Tanpınar kahramanları, yukarda sıralanan kavramlar üzerine düşünmeyi tercih ederler. Çünkü Tanpınar’ın sanat ve edebiyat anlayışında saf kavrama ulaşmak esastır. Edebiyat gerçeği tarif edemese bile, saf kavramlar yoluyla sezdirir. Bu sebeple onun kahramanları daima trajik hadiselerle yüzleşmek zorunda kalır. İlk hikâyesinden son romanına kadar kaybeden figürlerin dünyasını analiz eden Tanpınar, asıl insanın bir ölüm temsili olan kayıp anında ortaya çıktığına inanır. Böylece onun hikâye ve romanlarında her kahraman herhangi bir insani durumu tanımlayan bir kavramın alegorisine dönüşür. Mesela Abdullah Efendi’nin Rüyaları adıyla bilinen hikâyesi yüceltmenin alegorik formu olarak yorumlanabilir. Öyle ki Abdullah Efendi, hayali sevgilisini bir tanrıça gibi tasavvur ettiğinden kendisini akıl dışı bir karmaşanın içinde bulur. Abdullah Efendi hikâyede sözü edilen tasavvur tarzıyla, eşyanın hakikatini kavrar, fakat normali kaybeder. Sonuçta hemen hemen birçok Tanpınar kahramanı gibi melankolik bir figüre dönüşür. Aynı durumu Erzurumlu Tahsin, Evin Sahibi, Geçmiş zaman Elbiseleri ve Yaz yağmuru gibi onun diğer hikâyelerinde de görebiliriz. Tanpınar kahramanlarının insani halleri yüceltmesinin arka planında ise hayatın ve ölümün anlamını bilme arzusu vardır.