Teun Adrianus van Dijk's Socio-Cognitive Discourse Approach: An Evaluation on Samim Kocagöz's Novel Yılan Hikâyesi

Eleştirel Söylem Çözümlemesi toplumsal ilişkiler ve söylem yapıları arasında bağlantı kuran, gücün kötüye kullanımının nasıl meşrulaştırıldığını ve yeniden üretildiğini inceleyen disiplinler arası bir yöntemdir. Bu yöntemde farklı ekol/okulların kendine özgü yaklaşımları vardır. Bunlardan biri Hollanda okulu temsilcisi Teun A. van Dijk’ın ilkelerini belirlediği Sosyo-Bilişsel Söylem Yaklaşımdır. Bu yaklaşım söylem ve toplum arasında bir bilişsel arayüz kurarak söylem yapılarını sosyal yapılarla ilişkilendirir. Böylece söylem yoluyla ortaya çıkan güç ve iktidar ilişkilerinin, ideolojik pratiklerin, ayrımcı söylemlerin, eşitsizlik yaratan uygulamaların bellekteki bilişsel süreçlerle nasıl kontrol edildiğini ortaya çıkarır. Söylemdeki bilgi, tutum ve ideolojilerin asıl amacını belirlemek için zihinsel modeller dışında, bağlam modelleri, sosyal temsiller, söylem birleşenleri, makro ve mikro yapılar, metin üretim süreci, alımlanma ve yorumlanma süreçlerini dikkate alır. Van Dijk’ın haber metinlerinin daha derinlikli bir şekilde incelenmesi ve anlaşılması için geliştirdiği yaklaşım, bu çalışmada farklı metin türlerinin de incelenmesi amacıyla yapılandırılmış ve bir roman inceleme yöntemi oluşturulmuştur. Geliştirilen bu yöntemle romandaki söylemin ideolojik boyutları çözümlenerek söylemin arkasına gizlenen anlamın, imaların açığa çıkarılması, güç ve egemenlik ilişkilerinin nasıl üretildiğinin tespit edilmesi, söylemin oluşumuna etki eden sosyal, bilişsel, siyasal ve kültürel süreçlerin dikkate alınarak metin bağlamının incelenmesi amaçlanmaktadır. Örnek bir incelemeyle somutlaştırdığımız bu yöntemin araştırmacılara farklı bir bakış açısı sunması ulaşmak istediğimiz diğer hedeftir.