On the Word Keşik

Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlamasının yanı sıra bir toplumu oluşturan örf, adet, gelenek-göreneklerin daha geniş bir ifadeyle kültürün taşıyıcısıdır. Toplumun temel yapısını oluşturan insanlar, ortak değerler etrafında birleşerek toplumsal yardımlaşma ve dayanışmayı meydana getirirler. Öyle ki bu toplumsal yardımlaşma ve dayanışma toplumların söz varlığına da yansır hatta toplumlar arasında bu kelimeler ödünçleme yoluyla da taşınır. Keşik, Anadolu’da köylülerin hayvanlarını otlatmak amacıyla oluşturdukları bir sıralı yardımlaşma sistemidir. Günümüzde ise Türkiye’nin çeşitli bölgelerinde imece usulü yapılan işler için de kullanılmaya başlamıştır. Keşik sistemi yalnızca hayvancılık ya da ortak yapılan işlerdeki yardımlaşmayla ilgili olmamış, 13. yüzyılda Moğol askerî düzenine de girmiştir. Moğollara ait en eski kaynak sayılan Gizli Tarih’te Çingiz Han, muhafız birliğine turgak keşik (gündüz muhafız kıtası) adını vermiştir. İlk kez Uygur Türkçesi metinlerinde görülen käzig / keşik kelimesinin tarihî Türk lehçelerinden Karahanlı, Harezm, Kıpçak Türkçesinde de kullanımı devam etmiştir. Kelimenin bugün Türkiye Türkçesi ağızlarında ve çağdaş Türk lehçelerinde de bazı fonetik varyantlarıyla kullanımı devam etmekte ve “nöbet; sıra; salgın hastalık, ölüm” gibi anlamlarla kullanılmaktadır. Bu makalede, söz konusu kelimenin günümüzdeki toplum hayatındaki sosyo-kültürel açıdan önemi, tarihî ve çağdaş Türk lehçelerindeki kullanım şekilleri, literatür taramasından elde edilen bilgiler ışığında etimolojik çalışmalardaki değerlendirmeleri ve kökeni üzerinde durulacaktır.