Epitafium Heilsbergów z katedry w Królewcu

Do czasu II wojny światowej na północnej ścianie korpusu nawowego katedry w Królewcu znajdowało się epitafium Christopha Heilsberga (1552–1600) i jego małżonki, Cathariny, z domu Montfort (zm. 1638). Powstały w latach 1599 – ok. 1603 monument stanowi ważny przykład związków artystycznych pomiędzy Gdańskiem a miastem nad Pergołą na przełomie XVI i XVII w. Jego snycerska rama była dziełem warsztatu, z którego wyszło obramienie epitafium Jacoba Schmidta w staromiejskim kościele św. Katarzyny w Gdańsku (po 1595 r.), obraz zaś namalował urodzony w Królewcu i działający od 1588 r. w Gdańsku Anton Möller st. (1563–1611). Jak większość wyposażenia katedry królewieckiej monument spłonął w pożarze świątyni, który był wynikiem alianckiego nalotu bombowego na Stare Miasto w nocy z 29 na 30 sierpnia 1944 r. Zachowane zdjęcia obiektu znajdujące się w zbiorach Archiwum Instytutu Sztuki PAN w Warszawie, Bibliotece Narodowej w Warszawie i Philipps-Universität w Marburgu nie zostały wykorzystane w powojennej literaturze, a samo epitafium nie było dotąd przedmiotem osobnych studiów. Niniejszy artykuł podejmuje kwestie atrybucji i ikonografii obrazu epitafijnego. Omawiane są portrety fundatorów, rzucające cenne światło na twórczość portretową Antona Möllera, szczegółowej analizie poddany jest widok Gdańska w tle, zwłaszcza przedmieścia położonego po zachodniej stronie miasta albo na zachód od miasta. Uwzględnienie go w obrazie było dotąd jedynie zdawkowo odnotowywane, podczas gdy jest to unikatowy dokument ikonograficzny rejestrujący wygląd zabudowań Nowych Ogrodów wzdłuż traktu wiodącego w kierunku Siedlec na początku XVII w. Dla wyjaśnienia przesłanek stojących za umieszczeniem w epitafium widoku Gdańska oraz dla pełnego zrozumienia treści ideowych monumentu kluczowe znaczenie ma nieomawiana dotąd biografia Christopha Heilsberga, urodzonego w Królewcu syna gdańszczanki.