Trzy siedemnastowieczne rozprawy filozoficzno-teologiczne: Johann Völkel, O prawdziwej religii (wybór), Joachim Stegmann Starszy, O sędzim i normie w sporach o wiarę, Johann Gottlieb Möller, Dwanaście dysput etycznych

Książka zawiera polskie przekłady pism trzech siedemnastowiecznych myślicieli: Johanna Völkela, Joachima Stegmanna (Starszego) oraz Johanna Gottlieba Möllera. Dwaj pierwsi to wybitni przedstawiciele polskiego socynianizmu (inaczej: arianie, Bracia Polscy), natomiast trzeci to protestant orientacji luterańskiej, przeciwnik zarówno antytrynitaryzmu socynian, jak i nowej filozofii Spinozy. Pierwsze dwa przekłady pochodzą z obszernego traktatu Johanna Völkela De Vera Religione Libri Quinque (O prawdziwej religii pięć ksiąg), który ukazał się drukiem w 1630 r. w Rakowie. Dzieło Völkela jest najpełniejszym i najobszerniejszym opisem doktryny religijnej socynian. Ponadto wyłuszcza główne racje, które popchnęły socynian do odrzucenia zasadniczych dogmatów katolickiego i protestanckiego pojmowania chrześcijaństwa. Chodzi tu, po pierwsze, o doktrynę predestynacji rozumianej jako nieuchronność wiecznego zbawienia wybranych i wiecznego potępienia niewybranych, niezależnie od postrzeganej zasługi, ale zgodnie z wolą Boga; po drugie, o dogmat o grzechu pierworodnym, z którego miałoby wynikać, że po upadku Adama człowiek utracił wolną wolę; po trzecie, o koncepcję Bożej łaski, która nie zależy od zasług; po czwarte, o dogmat odkupienia i zadośćuczynienia, wedle którego Jezus poprzez swoją mękę na krzyżu wyjednał u Boga przebaczenie za wszystkie grzechy ludzkie; i po piąte, o doktrynę Bożej przedwiedzy dotyczącej przyszłych decyzji człowieka. Trzeci przekład to obszerne pismo Joachima Stegmanna Starszego De iudice et norma controversiarum fidei (O sędzim i normie w sporach o wiarę), opublikowane w 1644 r. w Amsterdamie. Dotyczy ono niezwykle ważnej dla polskich socynian problematyki relacji między rozumem a wiarą. Poza jasnym wykładem wszystkich związanych z tą problematyką kwestii dzieło to pozwala zrozumieć powody, dla których socynianie odmawiali w sprawach wiary uznania za sędziego autorytetu Kościoła i wewnętrznego głosu Ducha Świętego i dlaczego opowiadali się za tym, że normą w tych zagadnieniach jest Objawienie i naturalne zasady rozumu, zaś sędzią – zdrowy rozum ludzki. Czwarty przekład to pismo Möllera zatytułowane Dodecas disputationum ethicarum (Dwanaście dysput etycznych) Jest to tekst interesujący przede wszystkim dlatego, że stanowi pierwsze znane nam na ziemiach polskich omówienie filozofii Barucha Spinozy. Jest to ponadto tekst wartościowy także dlatego, że jest zapisem publicznych debat, które odbywały się w audytorium Gdańskiego Gimnazjum Akademickiego od sierpnia 1696 r. do lutego 1697 r. Dziewięć pierwszych dysput poświęcono doktrynie Spinozy, natomiast trzy ostatnie dotyczyły poglądów etycznych socynianina Johanna Crella. To czyni pismo Möllera wartym rozważania nie tylko ze względu na ukazane koleje losu polskiego socynianizmu, lecz także jako zobrazowanie stanowiska zajmowanego przez wybitnych profesorów Gimnazjum Akademickiego wobec nowej myśli filozoficznej i teologicznej. Przekłady zostały poprzedzone obszernym wstępem autorstwa Beaty Gryzio, Przemysława Guta, Marcina Iwanickiego, i Joanny Usakiewicz, w którym zawarte są wszystkie niezbędne informacje potrzebne dla zrozumienia okoliczności powstania przetłumaczonych traktatów, ich zasadniczej treści, ich miejsca w doktrynie socynian, a także reakcji, jakie wywołały w Polsce i poza jej granicami. Jesteśmy przekonani, że niniejsza książka, oprócz przybliżenia teologiczno-filozoficznej doktryny polskich socynian, pozwala wyraźniej ukazać i potwierdzić wciąż słabo uwypuklony fakt: że polskie środowiska intelektualne – filozoficzne, polityczne i teologiczne – nie tylko były otwarte na idee napływające z Zachodu, lecz także podejmowały nad nimi krytyczny namysł i pozostawały w dialogu z myślą europejską. W ten sposób miały swój wkład w rozwój kultury intelektualnej w Europie i wywierały na nią istotny wpływ.