Özel Gereksinimli Bireylerin Rekreatif Faaliyetlere Katılımını Etkileyen Unsurların Yaşam Doyum Düzeylerine Etkisi

Rekreatif etkinlikler, kişilerin fiziksel sağlıklarını korumanın yanı sıra psikolojik iyilik halleri, öznel iyi oluşları ve toplumsal açıdan kaynaşmaları bakımından oldukça önemlidir. Özel gereksinimli bireyler, fiziksel, zihinsel, duyusal veya gelişimsel farklılıkları nedeniyle rekreatif etkinliklere erişim ve katılımda çeşitli engellerle karşılaşmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre dünya nüfusunun yaklaşık %15'i bir tür engellilik durumu ile yaşamakta olup bu oran yaşlanan nüfus ile birlikte artış eğilimi göstermektedir. Alanyazında özel gereksinimli bireylerin rekreatif faaliyetlere katılımını etkileyen faktörler boş zaman engelleri kavramı çerçevesinde incelenmekte olup bu engeller içsel, kişilerarası ve yapısal faktörleri kapsamaktadır. Ancak Türkiye'de özel gereksinimli bireylerin rekreatif faaliyetlere katılımı ile yaşam doyumu arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmalar sınırlı sayıdadır. Bu araştırmanın amacı, özel gereksinimli bireylerin rekreatif faaliyetlere katılımını etkileyen unsurların yaşam doyumu düzeyleri üzerindeki etkisini incelemek ve yaşam doyumunu yordayan faktörleri tespit etmektir. Araştırma, ilişkisel tarama modelinde tasarlanmıştır. Araştırmanın örneklemini, Karaman ili ve ilçelerinde bulunan özel eğitim okulları ve rehabilitasyon merkezlerinden amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilen 221 özel gereksinimli birey oluşturmaktadır. Katılımcıların %41,2'si kadın, %58,8'i erkektir. Yaş dağılımı incelendiğinde katılımcıların %19,5'inin 18-25 yaş, %27,1'inin 26-35 yaş, %14,5'inin 36-45 yaş ve %38,9'unun 46 yaş ve üzerinde olduğu belirlenmiştir. Refah düzeyi açısından katılımcıların %76,9'unun düşük, %15,8'inin orta ve %7,2'sinin yüksek refah düzeyinde olduğu tespit edilmiştir. Veri toplama aracı olarak kişisel bilgi formu, Rekreasyon Faaliyetlerine Katılım Ölçeği ve Yaşam Doyumu Ölçeği kullanılmıştır. Verilerin analizinde Pearson korelasyon ve çoklu regresyon analizleri uygulanmıştır. Araştırmadan elde edilen sonuçlar değerlendirildiğinde, yaşam doyumu ile ruhsal nedenler, alanların durumu, organizasyonel unsurlar ve fizyolojik özellikler arasında pozitif yönde anlamlı ilişkiler tespit edilmiştir. Negatif içsel deneyimler, ekonomik durum ve yan nedenler ile yaşam doyumu arasında ise anlamlı bir ilişki saptanmamıştır. Çoklu regresyon analizi sonuçları, ruhsal nedenlerin yaşam doyumunun en güçlü yordayıcısı olduğunu ortaya koymuştur (β=.384). Alanların durumu yaşam doyumunu pozitif yönde (β=.215), negatif içsel deneyimler ise negatif yönde (β=-.164) anlamlı düzeyde yordamaktadır. Kurulan model, yaşam doyumundaki toplam varyansın %19'unu açıklamaktadır. Bu araştırma, özel gereksinimli bireylerin yaşam doyumlarının artırılmasında içsel motivasyonun ve psikolojik ihtiyaçların karşılanmasının en belirleyici faktör olduğunu ortaya koyarak öz-belirleme kuramını desteklemektedir. Araştırma bulguları, rekreasyon alanlarının erişilebilirliğinin ve kalitesinin yaşam doyumunu olumlu yönde etkilediğini göstermektedir. Ayrıca bireylerin rekreatif etkinliklere katılım sürecinde yaşadıkları olumsuz deneyimlerin azaltılmasının yaşam doyumunun artırılmasında önemli bir rol oynadığı belirlenmiştir. Bu sonuçlar, özel gereksinimli bireylere yönelik rekreasyon hizmetlerinin planlanmasında hem psikolojik hem de çevresel faktörlerin birlikte ele alınması gerektiğini göstermektedir. Uygulamaya yönelik olarak rekreasyon alanlarının erişilebilirliğinin artırılması, içsel motivasyonu destekleyen programların geliştirilmesi ve psikolojik destek hizmetlerinin sunulması önerilmektedir. Gelecek araştırmalarda boylamsal ve deneysel tasarımların kullanılması ile farklı engellilik türlerinin ayrı ayrı incelenmesi önerilmektedir.